Η διάδοση του δυτικού μαρξισμού

Νοέμβριος 1973. Τις μέρες του Πολυτεχνείου, κυκλοφόρησε σε μετάφραση της Μυρσίνης Ζορμπά ένας από τους πρώτους τόμους της σειράς «Σύγχρονη Σκέψη» των εκδόσεων Οδυσσέας, τις οποίες είχε ιδρύσει και συνδιηύθυνε με τον Τίτο Μυλωνόπουλο. Με τίτλο «Ο μαρξισμός σήμερα», ο τόμος περιείχε συνεντεύξεις στη «Rinascita», το ευρείας κυκλοφορίας εβδομαδιαίο περιοδικό του ιταλικού ΚΚ, οκτώ ιταλών μαρξιστών καθηγητών, μεταξύ των οποίων μερικά πολύ μεγάλα ονόματα, όπως ο Λούτσιο Κολέτι, ο Ουμπέρτο Τσερόνι, ο Τζουζέπε Βάκα και ο Μάριο Ρόσι. Καθώς υπό την ηγεσία του Ενρίκο Μπερλινγκουέρ το ΙΚΚ άγγιζε το 35% των ψήφων και απειλούσε την κυριαρχία της κεντροδεξιάς Χριστιανοδημοκρατίας, οι οκτώ διανοούμενοι καθηγητές αναζητούσαν θεωρητικές καταρχήν απαντήσεις στα ζέοντα προβλήματα της εποχής: ποια ήταν η επικαιρότητα του μαρξισμού; Υπήρχε μια ιταλική εκδοχή του; Ποια η σχέση του με τη Σχολή της Φρανκφούρτης και με τον αλτουσεριανό μαρξισμό στο Παρίσι;

Στον πρόλογό της, η Μυρσίνη τόνιζε βέβαια το προφανές: την έλλειψη όχι απλώς μιας αντίστοιχης κουλτούρας στην Ελλάδα, αλλά και μεταφράσεων στα ελληνικά πολλών από τα κείμενα στα οποία οι συνεντευξιαζόμενοι αναφέρονταν. Χαρακτηριστικά, ο πρώτος τόμος των «Τετραδίων της φυλακής» του Αντόνιο Γκράμσι είχε κυκλοφορήσει μόλις λίγους μήνες πρωτύτερα, πάντοτε από τις εκδόσεις Οδυσσέας.

Μπορεί, λοιπόν, όπως ορθά τονίστηκε από πολλούς τις τελευταίες μέρες, το βιβλίο και το παιδί να βρέθηκαν στο επίκεντρο της προσφοράς της Μυρσίνης Ζορμπά στα χρόνια της ωριμότητάς της, πλην όμως η συμβολή της στη διάδοση στη χώρα μας των ιδεών του ιταλικού και γενικότερα του «δυτικού μαρξισμού», όπως τον είχε βαφτίσει ο Πέρι Αντερσον, ήταν σημαντική. Στο θεωρητικό επίπεδο, ήταν ένας αδογμάτιστος μαρξισμός, προσαρμοσμένος στις εθνικές ιδιαιτερότητες. Στο πρακτικό, ήταν η στρατηγική του ειρηνικού περάσματος στον σοσιαλισμό, με την επιδίωξη μεταρρυθμίσεων «από τώρα», δηλαδή με την προβολή σοβαρών προτάσεων για τον εκδημοκρατισμό του κράτους, από την αναδιοργάνωση των ενόπλων δυνάμεων έως τις κοινωνικές ασφαλίσεις, το θέατρο, τον κινηματογράφο και βέβαια το βιβλίο. Ως άνθρωπος που την «έκαιγε» η πράξη εξίσου πολύ με τη θεωρία, ήταν φυσικό η Μυρσίνη να γοητευτεί από τον ιταλικό μαρξισμό και να επιχειρήσει, ήδη από τα χρόνια της δικτατορίας, να τον διαδώσει στα ημέτερα. Θα μπορούσε λοιπόν κανείς να πει ότι η δουλειά της, σε αυτό το πεδίο, ήταν πρωτοποριακή, αφού, κατά κάποιο τρόπο, ανήγγελλε τον «ευρωκομμουνισμό» προ της ώρας, για την ελληνική εκδοχή του οποίου πάλεψε και η ίδια από τις γραμμές του ΚΚΕ εσωτερικού, μετά το 1974.Τον Οκτώβριο του 1974, λίγους μήνες μετά τη Μεταπολίτευση, κυκλοφόρησε, πάντοτε από τις εκδόσεις Οδυσσέας και σε μετάφραση της ίδιας, ένα μικρό βιβλίο του Τζουζέπε Βάκα, με τίτλο «Δημοκρατία, αστικό κράτος και σοσιαλισμός». Το ζήτημα, όπως το έθετε ο κορυφαίος ιταλός διανοούμενος, δεν ήταν η κατάλυση του αστικού κράτους, όπως υποστήριζαν ο Λένιν και οι παλαιότεροι, αλλά η μεταρρύθμισή του. Διότι η δημοκρατία – και ο κοινοβουλευτισμός θα προσέθετα – δεν είναι «αστική» κατάκτηση, ώστε να εκληφθεί ως εργαλείο για την επίτευξη του όποιου σοσιαλιστικού μετασχηματισμού, αλλά αδιαπραγμάτευτο επίτευγμα, αυτοσκοπός. Η κατάρρευση του κομμουνισμού, το 1989, συμπαρέσυρε όχι μόνο τα κομμουνιστικά κόμματα της Δύσης αλλά, πολύ φοβούμαι, και τον δυτικό μαρξισμό. Το έργο της Μυρσίνης Ζορμπά έκτοτε δείχνει ότι, ως μέθοδος αλλά και ως τρόπος σκέψης, ο τελευταίος έχει πολλά να δώσει για το μπόλιασμα της σκέψης, για μια δικαιότερη κοινωνία, αλλά και για την ποιοτική αναβάθμιση της ζωής όλων μας.

Ο Νίκος Κ. Αλιβιζάτος είναι ομότιμος καθηγητής
του Πανεπιστημίου Αθηνών