Γλώσσες και θραυστήρες

Η διαμάχη γύρω από ένα πρόσφατο βίντεο με τον Δαλάι Λάμα να χαιρετά ένα επτάχρονο αγόρι δεν ήταν απλώς μια κλασική περίπτωση «χαμένης μετάφρασης». Μιλάει επίσης για τη βαθιά, αξεδιάλυτη άβυσσο που μπορεί να χωρίζει τους πολιτισμούς και προσκαλεί σε προβληματισμό σχετικά με τη σύγχυση γύρω από τις προθέσεις και τις επιθυμίες που μπορεί να προκύψει εντός των πολιτισμών.

Σε πρόσφατο viral βίντεο, ο Δαλάι Λάμα φαίνεται να ζητά από ένα επτάχρονο αγόρι, σε μια δημόσια τελετή, να τον αγκαλιάσει και στη συνέχεια του λέει: «Ρούφα τη γλώσσα μου». Η άμεση αντίδραση πολλών στη Δύση ήταν να καταδικάσουν τον Δαλάι Λάμα για ανάρμοστη συμπεριφορά, με πολλούς να εικάζουν ότι είναι παιδόφιλος. Αλλοι σημείωσαν ότι το να βγάζει κανείς τη γλώσσα του έξω είναι μια παραδοσιακή πρακτική στην κουλτούρα του Θιβέτ – ένα σημάδι καλοσύνης (αποδεικνύοντας ότι η γλώσσα του δεν είναι σκοτεινή, κάτι που υποδηλώνει το κακό). Παρ’ όλ’ αυτά, το να ζητάς από κάποιον να τη ρουφήξει δεν έχει θέση στην παράδοση.

Στην πραγματικότητα, η σωστή θιβετιανή φράση είναι «Che le sa», που μεταφράζεται περίπου ως «Φάε τη γλώσσα μου». Οι παππούδες και οι γιαγιάδες τη χρησιμοποιούν συχνά με αγάπη για να πειράξουν ένα εγγόνι, σαν να θέλουν να πουν: «Σου έδωσα τα πάντα, οπότε το μόνο που σου μένει είναι να φας τη γλώσσα μου». Περιττό να πω ότι το νόημα χάθηκε στη μετάφραση. (Αν και τα αγγλικά είναι η δεύτερη γλώσσα του Δαλάι Λάμα, δεν τα κατέχει σε μητρικό επίπεδο.) Είναι πιθανό – και σίγουρα εύλογο – ότι οι κινεζικές Αρχές ενορχήστρωσαν ή διευκόλυναν την ευρεία διάδοση ενός βίντεο που θα μπορούσε να σπιλώσει την προσωπικότητα που ενσαρκώνει περισσότερο την αντίσταση του Θιβέτ στην κινεζική κυριαρχία.

Σε κάθε περίπτωση, όλοι μας έχουμε πλέον πάρει μια γεύση από τον Δαλάι Λάμα ως «γείτονά» μας με τη λακανική έννοια του όρου: ένας Αλλος που δεν μπορεί να αναχθεί σε κάποιον σαν εμάς, του οποίου η ετερότητα αντιπροσωπεύει μια αδιαπέραστη άβυσσο. Η άκρως σεξουαλική ερμηνεία των όσων έγιναν από τους δυτικούς παρατηρητές αντανακλά ένα αγεφύρωτο χάσμα στην πολιτισμική κατανόηση. Ομως παρόμοιες περιπτώσεις αδιαπέραστης ετερότητας είναι εύκολο να βρεθούν εντός της δυτικής κουλτούρας. Πριν από χρόνια, όταν διάβασα για το πώς βασάνιζαν οι Ναζί τους κρατουμένους, εξεπλάγην όταν έμαθα ότι κατέφευγαν ακόμη και σε βιομηχανικές σπάθες όρχεων για να προκαλέσουν αφόρητο πόνο.

Ωστόσο, ιδού, πρόσφατα συνάντησα το ίδιο προϊόν σε μια διαδικτυακή διαφήμιση για «θραυστήρα όρχεων»: «Διαλέξτε το δηλητήριό σας για ευχαρίστηση. Αν ξαπλώνετε στο κρεβάτι με τον σύντροφό σας, μελαγχολικοί και κουρασμένοι από τη ζωή, ήρθε η ώρα. Οι όρχεις του σκλάβου σας είναι ώριμοι για σύνθλιψη!».

Τώρα, ας υποθέσουμε ότι περνούσα από ένα δωμάτιο όπου δύο άνδρες απολάμβαναν αυτή τη συσκευή. Ακούγοντας τον έναν από αυτούς να βογκάει και να κλαίει από τον πόνο, πιθανόν να παρερμήνευα τι συνέβαινε. Θα έπρεπε να χτυπήσω την πόρτα και να ρωτήσω ευγενικά, με κίνδυνο να φανώ ηλίθιος, «Είναι αυτό πραγματικά συναινετικό;». Εξάλλου, αν συνέχιζα να περπατάω, θα αγνοούσα την πιθανότητα να επρόκειτο πράγματι για μια πράξη βασανισμού.

Είναι αδύνατο να αποδώσουμε αυτή την κατάσταση χωρίς ασάφεια, αβεβαιότητα ή σύγχυση, διότι υπάρχουν πραγματικά κάποιοι που απολαμβάνουν ένα βαθμό βασανισμού, ειδικά αν αυτός γίνεται σαν να μην είναι συναινετικός. Σε αυτές τις σαδομαζοχιστικές τελετουργίες, η πράξη της τιμωρίας σηματοδοτεί την παρουσία κάποιας υποκείμενης επιθυμίας που τη δικαιολογεί. Κατά μία έννοια, το πέρασμα από τα ναζιστικά σφαιροθραύσματα στα ερωτικά είδη που χρησιμοποιούνται στα σαδομαζοχιστικά παιχνίδια μπορεί να θεωρηθεί ως ένδειξη ιστορικής προόδου. Ζούμε σε μια κουλτούρα στην οποία είναι εντάξει η συναινετική δυσφορία στο επίπεδο των σωματικών απολαύσεων, αλλά όχι στο πεδίο των λέξεων και των ιδεών. Η ειρωνεία, βέβαια, είναι ότι οι προσπάθειες απαγόρευσης ή καταστολής ορισμένων λέξεων και ιδεών απλώς θα τις κάνουν πιο ελκυστικές και ισχυρές ως μυστικές, βέβηλες επιθυμίες. Το γεγονός ότι κάποιο υπερεγώ τις έχει επιτάξει, τους παρέχει μια απόλαυση που διαφορετικά δεν θα είχαν.

Ο Σλάβοϊ Ζίζεκ είναι καθηγητής Φιλοσοφίας στη European Graduate School και διευθυντής του Birkbeck Institute for the Humanities του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. Πολλά βιβλία του κυκλοφορούν στα ελληνικά, με πιο πρόσφατο το «Απαντήσεις δίχως ερωτήματα» (εκδ. Πλέθρον, 2018)