Ποδοσφαίρου η εργαλειοποίηση…

Ποδοσφαίρου η εργαλειοποίηση λοιπόν… Μια μεταμόρφωση του παιχνιδιού σε θέαμα με παράλληλο ακρωτηριασμό όλων εκείνων που χαρακτήριζαν ομορφιά, ελευθερία, θεαματικότητα. Που γεννούσαν ερωτισμό στον χώρο του αθλήματος, που γεννούσε αθάνατους, όχι μόνο στο επαγγελματικό ποδόσφαιρο αλλά και στο ερασιτεχνικό αυθόρμητο και πάντα λαϊκό ποδόσφαιρο της γειτονιάς… Γενιές μετά μιλάμε για μπιγκ Σπύρο – τον στιχουργό Σπύρο Γιατρά -, για τον ηρωισμό του Θόδωρου του Μελιττά, για τον αέρινο Αργύρη Κοράκη, για τον θρυλικό Μιχάλη Λώλο, στη γειτονιά μου τα Εξάρχεια…

Είχε το ποδόσφαιρο του τότε αθωότητα που γεννά μύθους. Αυτή η αθωότητα κρατάει ολοζώντανους τους Χέλμηδες, τον Δαρίβα, τον Μουράτη, τον Υφαντή, τον Κώστα Λινοξυλάκη και όλους τους παιδικούς μας ήρωες… Ολα αυτά τα κατάπιε μια αφόρητη εργαλειοποίηση, που ακολουθεί βήμα – βήμα τη Νέα Τάξη Πραγμάτων με συμπαρομαρτούντα τον καταλυτικό καπιταλισμό. Ας οδοιπορήσουμε όμως και ας ερμηνεύσουμε την οδυνηρή πορεία ενός αθλήματος, που τρύπωσε ανεπανάληπτα στις καρδιές των λαών του πλανήτη.

Η ικανότητα των ποδοσφαιρόφιλων να «διαβάζουν το παιχνίδι» αποτελεί βασικό στοιχείο των ατέρμονων συζητήσεων του «τρίτου ημιχρόνου» κάθε αγώνα και είναι ένα από τα θεμέλια της κοινωνικοποίησης των λαϊκών τάξεων. Αποτελεί όμως και βασικό στοιχείο της κριτικής που απορρέει από την αγάπη για το άθλημα και αφορά τα συνήθη σχόλια για τις συνέπειες που έχει η εμπορευματική λογική όχι στο ίδιο το παιχνίδι αλλά στα τεκταινόμενα γύρω και έξω από τις τέσσερις γραμμές του γηπέδου. Πρόκειται, άλλωστε, για συνέπειες ευρέως γνωστές: υποταγή των συλλόγων στην οικονομική ολιγαρχία· χυδαία μιντιοποίηση του αθλητισμού, που οδηγεί, πολύ συχνά, σε «σχολιασμό» αγώνων και διοργανώσεων από ακατάλληλους ειδικούς· γενίκευση της διαφθοράς και του ντόπινγκ· προσπάθεια (ήδη από τη δεκαετία του ’70) ν’ αντικατασταθούν οι παραδοσιακοί, πρόσχαροι θαμώνες των γηπέδων -με τη γνώση του αθλήματος, την αθυροστομία και το λαϊκό χιούμορ που τους διέκριναν -, από τη χαζοχαρούμενη και χειραγωγήσιμη φιγούρα του «οπαδού».

To σύστηµα πριμοδοτεί τη φιγούρα του «οπαδού» για δύο λόγους: πρώτον, επειδή, λόγω της συμπεριφοράς του μπορεί να χειραγωγηθεί πιο εύκολα και να γίνει έτσι πιο πρόσφορος στη μιντιακή εκμετάλλευση, και δεύτερον, γιατί αποτελεί προνομιακό στόχο του λεγόμενου «merchandising» στο οποίο είναι αναγκασμένος να επιδίδεται κάθε σύλλογος από τη στιγμή που μετατρέπεται σε επιχείρηση. Υπάρχει βέβαια και η λογική της εσκεμμένης πρόκλησης (η περίφημη enfade του γαλλικού Νότου) που συχνά υιοθετούν οι οπαδοί, βασικά συστατικά της οποίας είναι το χιούμορ και η λαϊκή θεατρικότητα. Η ιδέα πως όσοι πάνε στο γήπεδο είναι μόνο ένα μάτσο βίαιοι ηλίθιοι αποτελεί φαντασίωση των καθώς πρέπει διανοούμενων. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι, πολύ συχνά περισσότερη βία (λεκτική και υλική) συναντά κανείς σε μια ραπ συναυλία παρά σ’ έναν ποδοσφαιρικό αγώνα (για να μη μιλήσουμε καν για τους ηλίθιους, τους οποίους μπορεί κανείς να βρει εν αφθονία στα ρέιβ πάρτι).

Οµως όσο κι αν τα φαινόμενα αυτά μας προκαλούν αποστροφή, αποτελούν χαρακτηριστικά της καπιταλιστικής κοινωνίας γενικώς κι όχι μόνο του αθλητισμού· γι’ αυτό και μπορεί κανείς να τα καταδείξει ακόμα κι αν δεν γνωρίζει τίποτε από ποδόσφαιρο. Αντιθέτως, τις ιδιαίτερες συνέπειες που επιφέρει η επιβολή της εμπορευματικής λογικής στο ίδιο το ποδόσφαιρο ως άθλημα, δηλαδή στην ίδια τη βαθύτερη λογική του παιχνιδιού – άρα και στην ποιότητα του προσφερόμενου θεάματος -, μπορούν να τις αντιληφθούν – και στη συνέχεια να καταγγείλουν – μόνον όσοι γνωρίζουν τους πολύπλοκους κώδικες τούτης της λαϊκής κουλτούρας. Η ετυμηγορία είναι σε γενικές γραμμές πάντοτε η ίδια· να πώς τη συνόψιζε το 1982 ο Φρανσουά Τεμπό, πρώην αρχισυντάκτης του περιοδικού «Miroir du football»: «Παλιότερα δεχόμασταν ότι, παίζοντας ποιοτικό ποδόσφαιρο, ρισκάραμε να χάσουμε τον αγώνα. Θεωρούσαμε όμως ένα τέτοιο ενδεχόμενο ως ατύχημα και γι’ αυτό πιστεύαμε ότι το καλύτερο μέσο για να έρθει το θετικό αποτέλεσμα, ήταν να παίζουμε όσο το δυνατόν ποιοτικότερο ποδόσφαιρο. Δηλαδή ένα ποδόσφαιρο που βασίζεται στη δημιουργικότητα και στην τακτική ευφυΐα. Σήμερα, αντιθέτως, […] το παιχνίδι μετατρέπεται σε έννοια άχρηστη κι ενοχλητική· τα οικονομικά συμφέροντα που απομυζούν το ποδόσφαιρο έφεραν στο τιμόνι του ανθρώπους αποφασισμένους να το διαχειριστούν βάσει της εξής ιδέας: το μόνο που μετρά είναι το αποτέλεσμα, και μόνος τρόπος να επιτευχθεί αυτό, πλην του χρήματος, είναι η δουλειά, η επίμοχθη προσπάθεια, ο κάματος κι εντέλει η απάτη και η χρήση βίας».

Το «Miroir du football», που πρωτοκυκλοφόρησε το 1959, υπήρξε έντυπο με διεθνή απεύθυνση, που προσπαθούσε να συνδέσει την τακτική και ποδοσφαιρική ανάλυση με την κοινωνική και πολιτική κριτική. Γι’ αυτό κι υπήρξε αναμφίβολα το καλύτερο περιοδικό που κυκλοφόρησε ποτέ με θέμα το ποδόσφαιρο. Διόλου τυχαία, έπαψε να κυκλοφορεί το 1976, με απόφαση του θεσμικού του ιδιοκτήτη που δεν ήταν άλλος από το Κομμουνιστικό Κόμμα Γαλλίας. Προφανώς και η κομματική γραφειοκρατία δεν συγχώρησε ποτέ στον Τεμπό και τους συντρόφους του το γεγονός πως παρέμειναν αταλάντευτοι υποστηρικτές του βραζιλιάνικου 4-2-4, το οποίο επινόησε στις αρχές της δεκαετίας του ’50 η μεγάλη Εθνική Ουγγαρίας της εποχής – η ομάδα που έπαιξε το καλύτερο ποδόσφαιρο όλων των εποχών κι αποδεκατίστηκε από τη σταλινική καταστολή μετά την ήττα της Ουγγρικής Επανάστασης του 1956.

Συνέπεια αυτής της επανάστασης, σε επίπεδο τακτικής είναι ένα ποδόσφαιρο που βασίζεται όχι πλέον στη δημιουργία παιχνιδιού, με σκοπό τη νίκη, αλλά στην καταστροφή του παιχνιδιού του αντιπάλου, με αποκλειστική επιδίωξη την αποφυγή της ήττας. Ετσι η οικονομία, που ελέγχει πλέον το άθλημα, κάνει πράξη και στο ποδόσφαιρο την καθολική της επιδίωξη: πνίγει στα παγωμένα νερά του ατομικιστικού υπολογισμού το σύνολο των ανθρώπινων σχέσεων και δραστηριοτήτων, καταστρέφοντας ανεπανόρθωτα την ουσία και την ιδιαίτερη αξία τους.