Αδίδακτο πάθημα

Είναι ξεπερασμένη η οδύνη για το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου; Πρόκειται για μια ιστορικά αποθηκευμένη λύπη, μια παρωχημένη αίσθηση ιστορικής αδικίας, τερατωδίας και συγχρόνως ανεπάρκειας; Εχει μήπως υποσκελισθεί από άλλες τραγωδίες; Αν δει κανείς τα ποσοστά της τωρινής διάσπαρτης Ακροδεξιάς, σιγουρεύεται για τη σημαντική λειτουργία της επιστημονικής έρευνας η οποία φωτίζει νέα πεδία, για το πολιτικό σύστημα της περιόδου και για τη δομή του πραξικοπήματος. Εκτός από εγκληματικές φυσιογνωμίες, οι μέτοχοι και των δύο πραξικοπημάτων του 1967 και του 1973 αποδείχθηκαν απολύτως ατάλαντοι και, συχνά, ηλίθιοι. Βαμμένοι αντικομμουνιστές, μικρόνοες συνωμότες, που θεωρούσαν ότι η προσκόλληση σε αφεντικό και το περιτύλιγμα του αντικομμουνισμού ήταν οι εγγυήσεις για τη δική τους μακροημέρευση, την οποία ταύτιζαν με τα συμφέροντα του ελληνισμού. Δεν είναι μόνο τα ηχητικά αποσπάσματα από αρχεία, οι συνεντεύξεις πρωταγωνιστών και δευτεραγωνιστών που αφηγούνται στη σφαίρα του youtube τη χαμηλή πλευρά της Ιστορίας. Με τη συνεχιζόμενη επιστημονική έρευνα, η 21η Απριλίου φαίνεται καθαρά σαν ένα παρατεταμένο πραξικόπημα, με διαφορετικές φάσεις, που είχαν τη ρίζα τους στα σπουδαστικά χρόνια των πρωταγωνιστών επί Μεταξά, την εμπλοκή τους στον Εμφύλιο και τις διάφορες πλευρές των παλατιανών και παρακρατικών εκτροπών κατά τις δεκαετίες του ’50 και ’60, μέχρι να γίνουν πλήρες κράτος στις 21 Απριλίου 1967.

Η εκτροπή ήταν, τελικά, ένα είδος συστημικής συνάρτησης. Οι ιδέες τους είχαν ευρεία αποδοχή στο τότε, αντικομμουνιστικά σμιλεμένο από τον Εμφύλιο, στράτευμα. Η πολύπλευρη πολιτική στρέβλωση οδήγησε στην καταστροφή οικογενειών (των διωκόμενων – κυρίως – αριστερών), στην αποδόμηση του πολιτικού συστήματος και των κοινοβουλευτικών μορφοποιήσεών του (που μεγάλο μέρος της ζωτικότητάς τους εξαντλούνταν σε συνωμοσίες και φιλοδοξίες, δηλαδή την πολιτική υποπαραγωγή) και κορυφώθηκε στην προδοσία της Κύπρου το 1974.

Με το πέρασμα των χρόνων αναρωτιέμαι αν η χούντα μπορεί να έχει και την εορταστική της ανάγνωση, αν δηλαδή η πτώση της μπορεί να προσληφθεί ως γιορτή. Οταν η πτώση συνορεύει με την εθνική και γεωπολιτική καταστροφή. Είναι αλήθεια ότι στη συνέχεια, το αναμορφούμενο μεταδικτατορικό πολιτικό σύστημα (αυτό που βρίζεται με επιμέλεια από ηλίθιους ή ακροδεξιούς) έδωσε κάποιες σημαντικές απαντήσεις, έστω πάνω στα κοινοβουλευτικά ερείπια και τη συνακόλουθη εθνική τραγωδία. Εκτός από την εμπέδωση του κοινοβουλευτισμού και η στρατηγική επιλογή της ένταξης της χώρας, και από το 2004 και της Κύπρου, στην ΕΕ, άσχετα από τα λάθη και τις προφανείς διαχειριστικές ανεπάρκειες, ήταν απολύτως ορθά. Η εμβάθυνση στον ευρωπαϊσμό εντάθηκε από τις αλληλοδιάδοχες κρίσεις στο κυπριακό πεδίο, την κρίση των Ιμίων και της άνισης πολιτικοδιπλωματικής ερμηνείας τους από διεθνείς παράγοντες (μηδέ της θεώρησης Γκουτέρες εξαιρουμένης).

Είναι αλήθεια ότι ο εθνικός σχεδιασμός συναρτάται με μια βαθύτατη και εξακολουθητικά ανορθολογική ανασφάλεια και πολιτική νωθρότητα. Και είναι αλήθεια ότι η απολύτως λογική επιλογή του ευρωατλαντικού προσανατολισμού της χώρας μας, αντί να αποτελεί μια λογικά, κριτικά επεξεργασμένη και δομημένη πολιτική πρακτική, μεταπίπτει σε νωθρό στερεότυπο. Από δυναμικό θεμέλιο πολιτικής, γίνεται τυφλοσούρτης. Ούτε οι σύμμαχοι δεν το θέλουν αυτό. Η Ιστορία έχει δείξει ότι ο πραγματισμός τούς προσανατολίζει στη μη βλάβη, στην επιλογή του μικρότερου κακού. Η διαχείριση του Κυπριακού είχε μέσα της μια χείριστη εκδοχή των συμβιβαστικών και επί πολλά χρόνια προτεινόμενων και απορριπτόμενων λύσεων. Αλλά το θέμα δεν είναι μόνο ποιος έκανε τι, ποιος ήταν ο «ολετήρας» (αγαπημένο θέμα στην ιστορική ελληνική αφήγηση), αλλά τι κάνουμε τώρα. Η επέτειος της 21ης Απριλίου συνεχίζει να προσφέρει, αν είσαι ικανός να πάρεις και να μάθεις.

Ο Δημήτρης Σεβαστάκης είναι ζωγράφος, καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ