Το γκρι ως χρώμα της εποχής μας

Δεν γίνεται κάποιος ζωγράφος χωρίς να ζωγραφίσει έναν πίνακα με χρώμα γκρι (Paul Cezanne, 19/01/1839). Δεν γίνεται κάποιος φιλόσοφος χωρίς να έχει σκεφτεί το γκρίζο (Peter Sloterdijk, 26/06/1947).

Το άρθρο αυτό αναφέρεται αποκλειστικά στο νέο βιβλίο του γερμανού φιλοσόφου Peter Sloterdijk, «Gris: une theorie politique des couleurs» (Payot, 22/03/2023, 336 σελίδες). Ο συγγραφέας αναφέρει αρχικά ότι τον είχαν συνεπάρει τα στοιχεία ότι το γκρι χρώμα, που είναι ωστόσο το εμβληματικό χρώμα της εποχής μας, έχει υποτιμηθεί.

Γιατί το γκρι, σε αισθητικό επίπεδο, είναι το ενδιάμεσο δεδομένο μεταξύ του μαύρου και του λευκού, στο οντολογικό επίπεδο, μεταξύ του είναι και του τίποτα και, στο εννοιολογικό επίπεδο, αυτό που ονομάζεται συγκεκριμένο σε αντίθεση με το αφηρημένο. Υπό αυτή την έννοια, το πραγματικό είναι πάντα γκρίζο και η λειτουργία του διανοουμένου είναι να αρνηθεί τον εκβιασμό που θα συνίστατο στην επιλογή μεταξύ του λευκού και μαύρου – δηλαδή απλοποίηση – και να ψηφίσει υπέρ της πολυπλοκότητας και της σκληρής δουλειάς του φιλοσόφου, το έργο της έννοιας, είναι μια σχολαστική εργασία που πρέπει να γίνει χωρίς υπερβολική βιασύνη – τόσο πιο κοντά στην ουσία των πραγμάτων, καθώς είναι πλούσια σε διακρίσεις.

Το να φιλοσοφείς, σύμφωνα με τον Nietzsche, σημαίνει πάντα να επιδιώκεις να βλάψεις τη βλακεία. Ευτυχώς, η έννοια του γκρι δεν έχει χαθεί εντελώς μεταξύ των φιλοσόφων. Ο Πλάτωνας, στον μύθο του σπηλαίου, μιλά ήδη για γκρίζες σκιές για να προκαλέσει την ανθρώπινη κατάσταση και ο Hegel μιλά για το γκρίζο στο γκρίζο της βραδινής σκέψης όταν η Κουκουβάγια της Minerve πετάει. Ο Nietzsche παραπέμπει επίσης στο γκρι, αυτό των βράχων της «haute Engadine» για να διατυπώσει την πνευματική ηθική.

Το γκρι είναι το λειτουργικό χρώμα της φιλοσοφίας, το χρώμα της μετάδοσης που, ξεκινώντας από τα άκρα, φέρνει ένα σταθερό αποτέλεσμα στον κόσμο.

Ευρώπη: η επιθυμητή «μετριότητα»
Ο συγγραφέας αναφέρει ότι για έναν ολοένα και πιο συνειδητοποιημένο οικολογικά πολιτισμό και σε έναν ταχέως μεταβαλλόμενο κόσμο, δεν μπορεί να υπάρξει άλλο μονοπάτι από αυτό των ενδιάμεσων αξιών.

Η Ευρώπη έχει συνειδητοποιήσει πλήρως την είσοδό της στην εποχή της πολιτικής σοφίας αποκηρύσσοντας τις ιμπεριαλιστικές φιλοδοξίες.

Η μεγάλη τραγωδία της εποχής μας είναι ότι ούτε η Ρωσία ούτε το Ηνωμένο Βασίλειο ήθελαν να συμμετάσχουν σε αυτή την ενεργό παραίτηση. Η Μεγάλη Βρετανία, εγκαταλείποντας αυτή την πολιτική και οικονομική ένωση, επέλεξε μια αποχώρηση σε μετα-ιμπεριαλιστική μελαγχολία και παρατηρούμε τις καταστροφικές συνέπειες πάνω στον πληθυσμό της. Οσο για τη Ρωσία, η οποία, μετά το 1990, φαινόταν ότι είχε αξιώσεις να είναι πιο ευρωπαϊκή, μόλις, δυστυχώς, μας αποκάλυψε το αληθινό της πρόσωπο, το οποίο παρέμενε πάντα, βασικά, αυτό του ρωσικού ιμπεριαλισμού, ακόμα και όταν φορούσε τη μάσκα του κομμουνισμού. Η επίθεση στην Ουκρανία είναι ένα σαφές και αναμφίβολα οριστικό μήνυμα ότι η Ρωσία βρίσκεται στη διαδικασία εγκατάλειψης του ευρωπαϊκού πολιτισμού, τον οποίο περιφρονεί. Κάτι που αποδεικνύει ότι δεν συμμετείχε στο έργο του πένθους του ιμπεριαλιστικού ονείρου. Το γκρι είναι ένα χρωματικό ισοδύναμο του χλιαρού, είναι η θερμοκρασία λειτουργίας της ζωής.

Ο συγγραφέας προτείνει δύο γκρι που αντιτίθενται: το «επιθυμητό γκρι φιλοσοφικού βάθους» (ή θέσης) και το «βρώμικο» γκρι της αλλοτριωμένης ελευθερίας.

Είναι αλήθεια ότι κάποιος μπορεί να μπερδευτεί με το γκρι. Αυτή είναι η περίπτωση των νεαρών ριζοσπαστών ακτιβιστών που δεν επιθυμούν την ευρωπαϊκή μετριότητα και θέλουν να ανοίξουν ξανά το παιχνίδι του εξτρεμισμού. Ανεμίζουν λοιπόν το οικολογικό πράσινο, ή το επαναστατικό κόκκινο, χωρίς να βλέπουν ότι αυτό το κόκκινο, όπως και το ακραίο πράσινο, θα οδηγήσει απαραίτητα σε γκρι.

«Αχρωμη πολυχρωμία»
Το βρώμικο γκρίζο είναι αυτό ενός υπερμεσολαβημένου κόσμου, εκείνου μιας νεωτερικότητας που απειλείται από την αδιαφορία, όπου όλα είναι ίσα μέσα σε μια παλίρροια άχρηστων πληροφοριών και αντιφατικών και αυθαίρετων αξιώσεων. Ωστόσο, το άθροισμα των επιμέρους χρωμάτων δεν παράγει ένα φωτεινό και πολύχρωμο λευκό, όπως θα ήθελε η νευτώνεια θεωρία του φωτός, αλλά μάλλον ένα καφέ και θαμπό γκρι. Η νεωτερικότητα καλεί να αναμειχθούν τα πάντα, αλλά όπως έγραψε ο Newton, αυτό το μείγμα παράγει μάλλον ένα χρώμα ποντικί, χρώμα τέφρας, πιθανώς χρώμα πέτρας ή σαν κονίαμα σκόνης ή λάσπης του δρόμου.

Ο συγγραφέας το ονομάζει αυτό «άχρωμη πολυχρωμία» της αλλοτριωμένης ελευθερίας.

Συμπερασματικά, το γκρι εισχωρεί όπου μπορεί. Το Μάρτιο του 2021, η μάρκα Mercedes Benz πρόσφερε περίπου 110 αποχρώσεις του γκρι στον κατάλογο της… Σε ό,τι αφορά τα οχήματα της μάρκας Porche, πρόσφατα ακούσαμε ότι το γκρι θα ήταν το χρώμα που επιλέγουν κυρίως οι υπεύθυνοι λήψης αποφάσεων. Οπως αναφέρει ο ιστορικός John Adam Tooze (2022), ο ιός δεν ήταν ένας μαύρος κύκνος (βλ. Κ. Ζοπουνίδης, «Οδηγός διαχείρισης της πανδημίας από επιχειρήσεις», Το Βήμα, 07.09.2020), ένα ριζικά απίθανο και απροσδόκητο γεγονός. Ηταν μάλλον… «γκρίζος ρινόκερος», δηλαδή ένας κίνδυνος τόσο αναμενόμενος που είχε υποτιμηθεί. Συνολικά αν δεν φυσήξει ένας φιλελεύθερος άνεμος, ο συγγραφέας φοβάται ότι η ενιαία σκέψη θα επιβληθεί στα έθνη της Ευρώπης για να ωθήσει τα πράγματα ακόμη περισσότερο προς το κράτος πρόνοιας, την άρνηση των κινδύνων και την τάση να θυσιαστούν οι αξίες της ελευθερίας στον βωμό της ασφάλειας.

Ο Κωνσταντίνος Ζαπουνίδης είναι επίτιμος δρ ΑΠΘ, Πολυτεχνείο Κρήτης, Βασιλική Ακαδημία Οικονομικών και Χρηματοοικονομικών