Ανθεκτικότητα και κοινωνική αλληλεγγύη

Στις αλλεπάλληλες εκλογικές αναμετρήσεις του επόμενου δωδεκαμήνου οι ψηφοφόροι πρέπει να προσπεράσουμε την οργή για να διαλέξουμε αυτούς που θα κυβερνούν και αυτούς που θα αντιπολιτεύονται κατά την επόμενη δεκαετία. Αυτό ισχύει στο εθνικό επίπεδο, στο περιφερειακό και στο ευρωπαϊκό. Η «οικονομική θεωρία της δημοκρατίας» καταλήγει ότι, προσπαθώντας να σαγηνεύσουν τον μεσαίο ψηφοφόρο, τα προγράμματα των κομμάτων καταλήγουν να μη διαφέρουν παρά ελάχιστα. Στο ίδιο συμπέρασμα, με πιο τοξικό τρόπο, οδηγεί και η οργή μετά τα Τέμπη. Αρα, συμπεραίνουν οι κυνικοί, οι εκλογές είναι γιορτή της δημοκρατίας. Μια γιορτή, δυστυχώς, μόνο για τα πανηγύρια.

Το 2023 η διαπίστωση ότι η επιλογή είναι ανύπαρκτη δεν ισχύει. Διαλέγουμε διαχειριστές κρίσεων και όχι διαχειριστές της πολυκατοικίας. Θα έχουν να καθοδηγήσουν τη χώρα σε δύο μεγάλες δοκιμασίες: Τη μια προβλέψιμη – την αλληλεγγύη των γενεών – και την άλλη όχι – την πλοήγηση σε αβεβαιότητα. Αλλά για να πετύχουν πρέπει να αποκαταστήσουν τη σύμπνοια με τους πολίτες.

Ας αρχίσουμε από την αλληλεγγύη. Τα επόμενα χρόνια η γενιά του Πολυτεχνείου παραδίδει τη σκυτάλη. Η μεταβίβαση πολιτικής διαχείρισης επισφραγίζει αλλαγές που έχουν ήδη επιτελεστεί στην κοινωνία και οικονομία. Η τελετή παράδοση ς- παραλαβής κρύβει μεγάλα προβλήματα. Η γενιά του Πολυτεχνείου είναι πολυπληθής και παραδίδει σε άλλες αριθμητικά και οικονομικά ασθενέστερες. Εξασφάλισε για τον εαυτό της πλεονεκτήματα που χρειάστηκαν τρία μνημόνια για να μετριαστούν. Καθώς ο χρόνος προχωρά, πέραν των συντάξεων θα απαιτούνται νέοι πόροι στην περίθαλψη και, λίγο αργότερα, στη μακροχρόνια φροντίδα. Γνωρίζουμε ότι η έξαρση των απαιτήσεων συμπίπτει με το τέλος των ευνοϊκών ρυθμίσεων για το εθνικό χρέος. Η τραγωδία στα Τέμπη αποκάλυψε χαίνοντα χάσματα ψυχικής επικοινωνίας και αμοιβαίας εμπιστοσύνης, που διαταράσσουν την ήδη εύθραυστη διαγενεακή ισορροπία. Το ποιος και πώς θα διαχειριστεί τη ναρκοθετημένη μεταχρονολογημένη επιταγή δεσμεύσεων θα κρίνει την εμβέλεια και την ποιότητα της κοινωνικής αλληλεγγύης στην Ελλάδα.

Ομως, η αλληλεγγύη είναι κρίσιμη και για το δεύτερο θέμα – την πλοήγηση σε διάχυτη αβεβαιότητα. Αντεπεξήλθαμε στον «μαύρο κύκνο» της πανδημίας χάρη σε κοιτάσματα αλληλεγγύης. Η ίδια αξιοποιείται στον πόλεμο στην Ουκρανία και στον σεισμό της Τουρκίας. Το 2023 έχει βαλθεί να μας υπενθυμίζει ότι ζούμε σε κόσμο ριζικά απρόβλεπτο: δεν μπορείς να φανταστείς τις αναποδιές που σου επιφυλάσσει η μοίρα. Για να τις διαχειριστεί η κοινωνία πρέπει να εντοπίζει και να κινητοποιεί κάθε διαθέσιμη εφεδρεία.

Σε έναν τέτοιο κόσμο δεν μπορείς να επαφίεσαι στο γνώριμο και επαναλαμβανόμενο. Χρειάζεσαι μια ευέλικτη αλληλεγγύη, που δεν δεσμεύεται από ψιλά γράμματα και αναζητεί συμπληρωματικότητες και νέες κοινωνικές συμμαχίες. Αυτή η αλληλεγγύη δεν αναδιανέμει τα έτοιμα, αλλά ευνοεί τη δημιουργία νέων κοιτασμάτων μέσω της εμπέδωσης αυτοπεποίθησης. Ακόμη και το άρτιο σχέδιο απαιτεί εκτεταμένη εμπιστοσύνη.

Ο σκεπτόμενος ψηφοφόρος βλέπει τα παραπάνω. Εξίσου, διακρίνει ότι τα κόμματα, παρασυρόμενα από επαγγελματίες «εκλογολόγους», συχνά αντιμετωπίζουν το μέλλον σαν απλή προέκταση του παρελθόντος. Στον κόσμο αυτών των ανθρώπων, οι εκλογές γίνονται για να μοιράζουν μερίδια γνωστής πίτας και έτσι επιβεβαιώνουν τη διάχυτη καχυποψία. Μια τέτοια σύγκρουση διακινδυνεύει μελλοντικές περιπέτειες, ίσως μάλιστα και επανάληψη παλαιών καταστροφών.

Τη σύγκρουση αυτή πρέπει να αποτρέψουν διορατικά άτομα, από όλους τους χώρους, που βλέπουν πέρα από τη σημερινή εκλογική αναμέτρηση. Τέτοια άτομα θα είναι η άμυνα της Ελλάδας τα επόμενα χρόνια – είτε οι εκλογές τα στείλουν στα κυβερνητικά έδρανα είτε σε άλλα.

Η Ελλάδα ξεπέρασε δύο αλλεπάλληλες κρίσεις. Το αν θα έχει ανθεκτικότητα και στο μέλλον εξαρτάται από την ανταπόκριση στις προκλήσεις και μέσω αυτών στην επιδιόρθωση των διαύλων κοινωνικής συνεννόησης.

Είναι στο δικά μας χέρια, των ψηφοφόρων: να δώσουμε μορφή στη νέα αλληλεγγύη ή, εναλλακτικά, να καλλωπίσουμε παλαιά αδιέξοδα.