Θεάτρο και υπαρξισμός: Αλμπέρ Καμύ

Ο υπαρξισμός, το μεταπολεμικό σωσίβιο της διανοούμενης Ευρώπης, ενώ, όντως, άλλαξε πολύ τον φιλοσοφικό άξονα αιώνων, δεν μπόρεσε να δημιουργήσει μια ανάλογη φόρμα, ώστε, μέσω αυτής να εκφράσει σκηνικά τους, όντως μεταπολεμικούς, μετά τη Χιροσίμα, τρόμους της ανθρωπότητας. Εξάλλου ως κίνημα περιορίστηκε κυρίως στη Γαλλία και στις χώρες με γαλλική, εκπαιδευτική και πολιτισμική κουλτούρα.

Για τον «Καλιγούλα» του Αλμπέρ Καμύ, που σκηνοθέτησε στο Εθνικό Θέατρο το 1978 ο Τηλέμαχος Μουδατσάκις, έγραφα στην κριτική μου, με τίτλο «Το είναι δίχως άλλοθι»: «Το θέατρο του Καμύ είναι γνωστό πως στάθηκε η αχίλλειος πτέρνα του. Στράφηκε προς τη γοητεία των σκηνικών μέσων, όχι γιατί τον πίεζε μια ειδητική ικανότητα, αλλά γιατί θεωρούσε τη σκηνή έναν αποτελεσματικό τρόπο να κατεβάσει τις ιδέες του στο πλατύ κοινό. Αγνοούσε τελείως την τεχνική του θεάτρου, δεν μπόρεσε να πλάσει ούτε έναν θεατρικό χαρακτήρα, ούτε μια γνήσια θεατρική κατάσταση. Η γραφή του, ανώριμη, ακόμη και για τις καθιερωμένες μορφές, βρίσκεται πολύ πίσω από τις ιδέες που εκφράζει. Είναι περίεργο, αλλά οι δύο θεωρητικοί του υπαρξιακού παραλόγου, ο Καμύ και ο Σαρτρ, που αποπειράθηκαν να γράψουν θέατρο, δεν συνέλαβαν την ανάγκη για ανανέωση της φόρμας και της γλώσσας, πράγμα που ήταν αυτονόητο για τους επιγόνους τους στο θέατρο, τον Μπέκετ, τον Ιονέσκο, τον Αντάμωφ. Ο Καμύ χρησιμοποίησε μια τεχνική θεάτρου αστική και καρτεσιανή, όπως και ο Σαρτρ άλλωστε, και μια γλώσσα σχεδόν ρητορική και διαυγέστατη.

«Καλιγούλας»

Ο “Καλιγούλας” είναι ένα πρωτόλειο, ένα δοκίμιο, ένας φιλοσοφικός μονόλογος μέσα σε μια ατυχέστατη απόπειρα αφελούς θεατρικής μορφής. Μόνο μια μεγάλη σκηνοθεσία μπορεί να το σώσει, δηλαδή να το κάνει θεατρικά ανεκτό. Βέβαια, μένουν για συζήτηση οι θέσεις του Καμύ, γνωστές και σαφέστερες από τις νουβέλες του και ιδιαίτερα από τα δοκίμιά του. Αυτές, όμως, δεν ευνοούνται από την παράσταση, ούτε εξάλλου από τη θεατρική τους μεταμφίεση. Ο Καμύ είναι ένας από τους προδομένους του καιρού του, απογοητευμένος από τους ολοκληρωτισμούς, τους δογματισμούς και τις σωτηριακές ιδεολογίες. Ναυαγός ενός κόσμου που βουλιάζει, αρνείται τις σχεδίες του βίου που του ρίχνει ο “πολιτισμός”. Μόνο σωσίβιο η ύπαρξη που κινείται προς την καταξίωσή της μέσα από το αγώνισμα. Αυτός ο απελπισμένος αγώνας για να κατορθωθεί ο θάνατος είναι η ελευθερία, ο λαχνός που κληρώνει πάντα το μηδέν. Αυτή η νέα αγνότητα που προτείνει ο Καμύ, νέα, γιατί είναι χωρίς θεό, αλλά παλιά στην αδιαλλαξία της, γιατί ξεκινάει από τον Ιερό Αυγουστίνο (ο θεός σταυρώθηκε, πιθανό, επειδή είναι αδύνατο, ο θεός αναστήθηκε, δυνατό, επειδή είναι απίθανο), έχει μια ακεραιότητα μοναδική, γιατί αποκαλύπτει πόση δύναμη  έχει η μοναξιά του όντος και πόση μοναξιά περιέχει το φαίνεσθαι της δύναμης.

Ο “Καλιγούλας” του Καμύ αρνείται το άλλοθι του νόμου, της ηθικής του έρωτα και αντλεί κύρος από την άρνησή τους. Ωθεί τα πράγματα ως την έσχατη συνέπειά τους, ως το όριο που καθετί οφείλει να αναμετρηθεί με τον θάνατο. Παίζοντας ο ίδιος με τον θάνατο, έχοντας αποδεχθεί τον παραλογισμό του θανάτου, εκθέτει την ανθρωπότητα ανεπανόρθωτα στο δίλημμα του Καραμαζώφ. Διαλέγει τη βία, όπως ο Ναζωραίος διάλεξε την αγάπη και ο Βούδας την απάθεια. Το απόλυτο λειτουργεί ως καταλύτης και αποδεσμεύει το παράλογο. Θύτης και θύμα ταυτίζονται πέραν του καλού και του κακού. Είναι αυτά μια νέα ποιητική; Ενα νέο καταφύγιο; Μια νέα αυταπάτη; Ο Καμύ νιώθει σαν εφευρέτης, σαν πυρηνικός φυσικός. Ανακάλυψε μια δύναμη και τον φορέα μιας αρρώστιας. Οταν ο Καλιγούλας δολοφονείται, κραυγάζει: “Κι όμως είμαι ακόμα ζωντανός”, που σημαίνει “ο σπόρος μου υπάρχει έξω από μένα, πριν από μένα”. Η ύπαρξη συνεχίζεται και πάσχει από την ανίατη ασθένεια της ελευθερίας. Οταν η ασθένεια γίνει πάνδημη, θα έχει καταργηθεί ο θάνατος, θα έχει γίνει το παράλογο λόγος και μέσα από το μηδέν θα αναδυθεί το είναι, όπως η πόρνη σώθηκε, επειδή πολύ αγάπησε. Ο “Καλιγούλας” του Καμύ είναι ένα πρόσωπο που έρχεται από τις ερήμους της Ανατολής, ένας άλλος “διά Χριστόν σαλός, χωρίς Χριστό”, γι’ αυτό απέραντα απελπισμένος και καταδικασμένος να πληρωθεί. Δυστυχώς, οι φιλοσοφικές θέσεις του Καμύ θέατρο δεν γίνονται. Παραμένουν όμορφες λάμψεις ενός αγωνιώντος πνεύματος. Οι θεατρικές σκηνές πάσχουν από έναν ερασιτεχνισμό και από παιδισμό».

«Η παρεξήγηση»

Το 1991 ο σκηνοθέτης Κοραής Δαμάτης δίδαξε στη Νέα Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου την «Παρεξήγηση» του Καμύ, με κύριους πρωταγωνιστές τη Νέλλη Αγγελίδου, την Ολγα Τουρνάκη και τον Κώστα Καστανά. Το έργο αυτό του Καμύ είναι εκείνο με τη σταθερότερη θέση στο ευρωπαϊκό δραματολόγιο. Σημείωνα στην κριτική μου στα «ΝΕΑ»: «Εχω την εντύπωση ότι η “Παρεξήγηση” του Καμύ δεν θα μπορούσε ποτέ να γραφεί έτσι, όπως γράφτηκε, χωρίς την προϋπόθεση του “Οιδίποδος Τυράννου”. Ο τραγικός ήρωας του Καμύ, ο Ζαν, επανέρχεται στη γενέθλια γη του και στο σπίτι του και δολοφονείται από τη μητέρα του και την αδελφή του που δεν τον αναγνωρίζουν. Πεθαίνει σαν ξένος μέσα στο ίδιο του το σπίτι, εξαιτίας ενός τυχαίου γεγονότος και μιας παρεξήγησης. Στον “Οιδίποδα” ο ήρωας φτάνει ως ξένος στον τόπο του, σκοτώνει τον πατέρα του, παντρεύεται τη μητέρα του, νομίζοντας πως είναι παιδί της τύχης, ενώ αποδείχνεται ότι είναι τέκνο της άτεγκτης ανάγκης και υπόκειται σε ένα πλέγμα χρησμών που προκαθορίζουν την πορεία του πριν ακόμη γεννηθεί.

Ο Καμύ στην “Παρεξήγηση”, ένα καταγωγικό μονόπρακτο του νεότερου ευρωπαϊκού θεάτρου, αναλύει με απλά, αλλά επαρκώς πειστικά θεατρικά επιχειρήματα τη θεωρία που πρώτοι επεξεργάστηκαν οι υπαρξιστές (Κίρκεγκωρντ, Χάιντεγκερ, Σαρτρ) για την εξορία του ανθρώπου μέσα στον άφιλο κόσμο. Τα τρία πρόσωπα της “Παρεξήγησης”, βιώνοντας τον αφόρητο μοναχικό βίο, το φορτίο της υπάρξεως, κληρώνουν τη μοίρα τους, τον θάνατο ή τη μοναξιά, χωρίς ούτε να κατανοούν της υπάρξεως το νόημα, ούτε να συμβιβάζονται με την αναγκαιότητα του θανάτου. Ελευθέρως εκλέγουν μιαν αναίτια ζωή μεταξύ του παραλογισμού της γεννήσεως και του σκανδάλου του θανάτου.

Ο Καμύ στην “Παρεξήγηση” κατόρθωσε να ισορροπήσει στοιχεία από το αρχαίο δράμα, τον χριστολογικό μύθο και τον Ντοστογιέφσκι. Γιατί ποιος δεν θα διακρίνει πίσω από τα σύμβολα του Καμύ τον Υιό του Ανθρώπου που εστάλη από τον Πατέρα και νιώθει να εγκαταλείπεται απ’ αυτόν, τη δολοφονία του κ.λπ. Μήπως οι δύο γυναίκες δεν εγκληματούν, προσδοκώντας τη διαύγεια της θάλασσας και άλλες ηλιόλουστες χώρες; Τον Ζαν τον τυραννεί ο νόστος και το άλγος της πατρίδας, τη Μητέρα ένα taedium vitae, μια κούραση και μια παραίτηση, μια αηδία του βίου λόγω της ακηδίας και την κόρη η νοσταλγία ενός παραδείσου και η προσδοκία του έρωτα. Εκανε άριστα ο Κοραής Δαμάτης που δίδαξε το έργο στις παρυφές της τραγωδίας. Τα πρόσωπα, χωρίς να χάνουν την υπόσταση και τον χαρακτήρα τους, έφεραν και τη σήμανση των συμβόλων. Οι πράξεις έπαιρναν τη διάσταση μιας τελεσίδικης αναγκαιότητας και τα υπόγεια δυνατά ρεύματα τίναζαν τα κορμιά και τα ωθούσαν προς το μοιραίο τέλος».