Πόσο καλές είναι οι κυβερνήσεις συνεργασίας;

Το κυβερνών κόμμα τις απορρίπτει κατηγορηματικά ως φορείς πολιτικής αστάθειας. Η αξιωματική αντιπολίτευση έχει δομήσει πάνω τους το αφήγημα της επιστροφής της στην εξουσία, ευαγγελιζόμενη μια προοδευτική διακυβέρνηση. Η τρίτη δημοσκοπικά δύναμη τις στηρίζει σε επίπεδο ρητορικής, προσθέτοντας ωστόσο συνέχεια αστερίσκους στις προϋποθέσεις που θέτει για να συμμετάσχει σε μία. H συζήτηση πάνω στα διάφορα σενάρια μετεκλογικών συμπορεύσεων απασχολεί ήδη εκλογικό σώμα και υποψηφίους. Γι’ αυτό αξίζει να αναρωτηθεί κανείς «πόσο καλές είναι τελικά οι κυβερνήσεις συνεργασίας;».

Τα περισσότερα γκάλοπ μετά τα Τέμπη κατέγραψαν μια στροφή υπέρ τους. Βέβαια, η τάση δεν μοιάζει ώριμη πολιτικά. «Επειδή», όπως εξηγεί ένας δημοσκόπος, «δεν είναι απόρροια κάποιων πολιτικών κινήσεων των κομμάτων αλλά του σοκ που υπέστη η κοινή γνώμη από το δυστύχημα».

Στη δική του ανάγνωση, είναι μια εύλογη αντίδραση. Οι αποκαλύψεις για κρατικές ολιγωρίες και κακοδιαχείριση κλόνισαν την εμπιστοσύνη των πολιτών σε όλα τα κόμματα που κυβέρνησαν μεταπολιτευτικά. Ετσι, «οι ερωτηθέντες έστειλαν προς πάσα κατεύθυνση ένα μήνυμα ότι δεν εμπιστεύονται κανένα τόσο ώστε να του εξασφαλίσουν την αυτοδυναμία».

Η μεταστροφή ήταν εντυπωσιακή. Στην πρώτη έρευνα της Metron Analysis τον Μάρτιο, φέρ’ ειπείν, 51% δήλωσε την προτίμησή του στα συμμαχικά κυβερνητικά σχήματα και 46% στα αυτοδύναμα. Από τον Νοέμβριο του 2022 μέχρι και τον Φεβρουάριο του 2023, ωστόσο, όσοι επιθυμούσαν μονοκομματική κυβέρνηση ήταν από 3% έως 7% περισσότεροι. Στην προχθεσινή, το 51% έγινε 49% και το 46%, 48%.

Στο πολιτικό σύστημα οι απόψεις για την αποτελεσματικότητά τους διίστανται. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης, για παράδειγμα, δηλώνει ότι «η αυτοδυναμία είναι εθνική αναγκαιότητα». Ο Αλέξης Τσίπρας, από την άλλη, υποστηρίζει πως ακόμα κι αν είχε την επιλογή μιας αυτοδύναμης κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ, θα διάλεγε μια συνεργασίας εξαιτίας των προκλήσεων που πρέπει να αντιμετωπίσει η χώρα το επόμενο διάστημα. Η δεύτερη, διατείνεται, έχει μεγαλύτερη νομιμοποίηση από την κοινωνία – έχει «αποδοχή πολύ ευρύτερη αυτού του 30% που μας κυβερνούσε τα προηγούμενα χρόνια».

Σύμφωνα με την τσιπρική επιχειρηματολογία, οι κυβερνητικές συμμαχίες είναι σταθερότερες επειδή αντανακλούν την «πολυχρωμία της κοινωνικής πλειοψηφίας». Ή, όπως το θέτουν στην αριστερή «καθαρεύουσα» στελέχη του κόμματός του, «έχουν πλατιά λαϊκή βάση». Οι της αξιωματικής αντιπολίτευσης επιμένουν επίσης πως αποτελούν μια ασφαλιστική δικλίδα, η οποία εμποδίζει τα φαινόμενα αλαζονείας. Στη συριζαϊκή οπτική γωνία, η αυτοδυναμία νομοτελειακά σχεδόν οδηγεί σε αυταρχική διακυβέρνηση.

Το… κακό παράδειγμα

Βέβαια, το προηγούμενο των ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ δεν στηρίζει απόλυτα τους συλλογισμούς τους. Οχι μόνο γιατί οι Πρέσπες έφεραν τη ρήξη μεταξύ των δύο εταίρων ή επειδή ο ΣΥΡΙΖΑ απορρόφησε πολλούς ανελίτες. Πολύ πριν από το διαζύγιο, ο Πάνος Καμμένος, ως αρχηγός ενός κόμματος 10 μόλις βουλευτών, είχε δυσανάλογα μεγαλύτερη της κοινοβουλευτικής του δύναμης επιρροή στις κυβερνητικές αποφάσεις.

Το ανώδυνο παράδειγμα της ισχύος του ήταν το γλέντι για την 25η Μαρτίου του 2015 στο Σύνταγμα ώστε να τονωθεί και με τσάμικα το εθνικό φρόνημα. Προκάλεσε, όμως, και μεγαλύτερα ζητήματα. Αρκετές νομοθετικές πρωτοβουλίες, που ο ΣΥΡΙΖΑ είχε διαφημίσει ως εμβληματικές αριστερές μεταρρυθμίσεις – σαν το σύμφωνο συμβίωσης για ομόφυλα ζευγάρια ή την ταυτότητα φύλου -, πέρασαν τελικά με τις ψήφους της αντιπολίτευσης.

Για έναν κυβερνητικό παράγοντα, η ιστορική εμπειρία σε ολόκληρη την Ευρώπη δείχνει ότι οι κυβερνήσεις συνεργασίας είναι δυσλειτουργικές. «Στην Ελλάδα ακόμη περισσότερο λόγω έλλειψης της σχετικής κουλτούρας», σημειώνει. Στο Μαξίμου, προσθέτει, μέτρησαν την πορεία του ΑΕΠ τα τελευταία χρόνια σε ευρωπαϊκές χώρες με κυβερνήσεις συνεργασίας και με μονοκομματικές προκειμένου να δουν πώς μεταφράζεται πρακτικά η άποψή τους ότι οι κυβερνητικοί συνασπισμοί «βραχυκυκλώνουν». Η έρευνά τους έδειξε, λέει, «μισή έως μία μονάδα υψηλότερη αύξηση ΑΕΠ στις τέσσερις χώρες που έχουν μονοκομματική κυβέρνηση».

Στην ανάλυσή του, τα συμμαχικά σχήματα εδώ «είναι αναγκαστικά κυβερνήσεις του ελάχιστου κοινού παρονομαστή και μόνο ειδικού σκοπού. Δεν μπορούν να υπηρετήσουν, δηλαδή, πολιτικά άλματα όπως αυτά που χρειάζεται η Ελλάδα παρά μόνο επώδυνες περικοπές σαν αυτές των Μνημονίων για να απορροφήσουν συνολικά ως πολιτικό σύστημα το κόστος».

Η πρόταση της Κουμουνδούρου για το πώς θα κυβερνηθεί η χώρα φαίνεται – από τις δημοσκοπικές φωτογραφίες της στιγμής – να πατάει πλέον πάνω σε ένα αίτημα το οποίο διατυπώνει η πλειονότητα των πολιτών. Παρ’ όλα αυτά, η ίδια κυβερνητική πηγή πιστεύει ότι η ΝΔ – που εισηγείται το αντίθετο – γίνεται να ξεπεράσει αυτό το εμπόδιο. Πώς; «Αναδεικνύοντας ότι οι πολιτικοί μας αντίπαλοι παραμένουν βαθιά κρατιστές και δεν εννοούν πραγματικά τη σύγκρουση με το κράτος. Σε κάθε κρίσιμη ψηφοφορία για αξιολόγηση, στοχοθεσία και έλεγχο στο Δημόσιο έχουν ψηφίσει κατά, άλλωστε. Και βεβαίως, υπογραμμίζοντας ότι είναι η μόνη παράταξη που συγκρούστηκε διαχρονικά με τις πιο προβληματικές ΔΕΚΟ».

Οι τριγμοί στον γερμανικό συνασπισμό επιβεβαιώνουν τα λεγόμενα των γαλάζιων. Ακόμη και σε κράτη με παγιωμένη και ειλικρινή κουλτούρα συνεργασιών υπάρχουν προβλήματα στη λειτουργία των πολυκομματικών κυβερνήσεων – και καθυστερήσεις που ενδέχεται επιτείνουν τις κρίσεις που εκείνες καλούνται να αντιμετωπίσουν. Οι αριστεροί διαφωνούν κάθετα. Η δική τους εμπειρία από τη συμπόρευση με τους ΑΝΕΛ απέδειξε ότι οι προγραμματικές συμφωνίες δουλεύουν. Κατά τα λεγόμενα του αρχηγού τους, «μια χαρά συμφωνία» είχαν «στην ανάγκη εκείνη την περίοδο για στήριξη της κοινωνίας και έξοδο της χώρας από τα Μνημόνια».

Ο λόγος στους ψηφοφόρους

Η τελική στάθμιση των πλεονεκτημάτων και των μειονεκτημάτων θα γίνει από τους ψηφοφόρους. Αν το αίτημα της πλειοψηφίας είναι σταθερότητα με τομές στο βαθύ κράτος, μια συμμαχική κυβέρνηση σε ένα πολιτικό σύστημα χωρίς μακρύ ιστορικό έμπρακτων συναινέσεων δύσκολα θα ανταποκριθεί στην υλοποίησή του. Αυτό τουλάχιστον διδάσκει η οκταετής ελληνική εμπειρία του 2011-2019. Εφόσον όμως τεθεί ως απώτερος στόχος η τιμωρία όλων των κομμάτων που κυβέρνησαν, η λαϊκή ετυμηγορία θα δικαιώσει τους θιασώτες των μετεκλογικών συμπράξεων.