Υπάρχουν αδιέξοδα στη δημοκρατία;

Είναι πασίγνωστη η φράση του Παύλου Μπακογιάννη: «Σε μια δημοκρατία δεν υπάρχουν αδιέξοδα». Πράγματι, η δημοκρατία είναι ευέλικτο πολίτευμα όπου οι κυβερνώντες μπορούν να αντικατασταθούν όταν δεν δίνουν ικανοποιητικές λύσεις σε προβλήματα που καλούνται να λύσουν, χωρίς να υπάρξει εκτροπή από το πολίτευμα. Ομως η φράση αυτή παρεξηγείται. Ορισμένοι χρήστες της την προβάλλουν σαν να ήταν δεδομένο εκ των προτέρων ότι υπάρχουν αυτόματοι ρυθμιστές που προφυλάσσουν τη δημοκρατία από εκτροπή. Και η πεποίθηση αυτή είναι χαρακτηριστική ενός κλίματος αυταρέσκειας που δημιούργησε η Μεταπολίτευση με την εγκαθίδρυση της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας.

Η δημοκρατία είναι κραταιά. Η δημοκρατία δεν φοβάται. Η δημοκρατία δεν έχει εχθρούς, εφόσον προωθεί τον διάλογο και δεν μεροληπτεί υπέρ ή κατά οποιουδήποτε. Aυτό όμως δεν αρκεί. Η δημοκρατία έχει εχθρούς που δηλώνουν ανοιχτά ότι βασική τους επιδίωξη είναι η κατάλυσή της. Και δεν κινδυνεύει μόνο από αυτούς. Κινδυνεύει από τα κενά εξουσίας που μπορούν να προκύψουν μπρος σε αδιέξοδα μερικής ή ολικής ακυβερνησίας. Τότε είναι που η φράση του Μπακογιάννη αποκτά πιο σύνθετο νόημα, και αυτό είναι ότι στη δημοκρατία δεν δημιουργούνται κενά εξουσίας, διότι σε μια ανοιχτή κοινωνία τα τυχόν κενά εξουσίας που μπορεί να δημιουργηθούν συμπληρώνονται ομαλά, με συνταγματικά προβλεπόμενους τρόπους. Το «δεν υπάρχουν αδιέξοδα» σημαίνει ότι δεν πρέπει να υπάρχουν, όχι ότι είναι δεδομένο ότι δεν υπάρχουν. Δεν είναι μια εφησυχαστική διαβεβαίωση, αλλά μια προτροπή σε επαγρύπνηση.

Τι γίνεται, όμως, αν δεν τηρείται το Σύνταγμα; Το Σύνταγμα θεσπίζει την υποχρεωτικότητα τήρησής του, αλλά δεν τηρείται… από το ίδιο το Σύνταγμα. Το Σύνταγμα τηρείται από ανθρώπους: πολιτικούς, κρατικούς λειτουργούς, στρατιωτικούς, πολίτες. Και γι’ αυτόν τον λόγο, σε όλα τα Συντάγματα της Ελλάδας, από το 1844 έως σήμερα, αναφέρεται ότι η τήρησή του επαφίεται (ή «αφιερούται») στον πατριωτισμό των Ελλήνων. Αυτό εκλαμβάνεται από μεγάλη μερίδα πολιτών ως δικαίωμα στην αντίσταση στις Αρχές, όταν και εφόσον αυτοί κρίνουν ότι παραβιάζεται το Σύνταγμα. Οι αυτόκλητοι αμύντορες της συνταγματικής νομιμότητας αναλαμβάνουν το καθήκον υπεράσπισής της με κάθε μέσον – νόμιμο ή μη.

Μια τέτοια ετοιμότητα θα πρέπει να έχει ως υπόβαθρο μια πολιτική κουλτούρα, μια παράδοση αρχών ανοιχτής κοινωνίας, ένα ήθος δημοκρατίας. Τότε, πράγματι, ο δημοκρατικός πολιτισμός μπορεί να λειτουργήσει ως αντιστήριγμα της δημοκρατίας εναντίον εκείνων που την επιβουλεύονται· εκείνων που επιδιώκουν να την αντικαταστήσουν με άλλο ανελεύθερο καθεστώς, με πρόσχημα ότι δεν μπορεί να αντιμετωπίσει κάποιο «αδιέξοδο»· αλλά και εκείνων που αρνούνται να της δώσουν τη δυνατότητα να αμυνθεί κατά των εχθρών της, επικαλούμενοι το ότι «εκ κατασκευής» δεν έχει αδιέξοδα και είναι, ως εκ τούτου, άτρωτη και απροσμάχητη.

Ο δημοκρατικός πολιτισμός είναι το κύριο ζητούμενο στην ελληνική δημοκρατία, η οποία δεν αντιμετωπίζει ούτε αδιέξοδα ούτε κίνδυνο ανατροπής της. Δημοκρατικός πολιτισμός υπάρχει όταν οι κυβερνώντες ενεργούν ως ενιαίο κέντρο ευθύνης με υποχρέωση λογοδοσίας απέναντι στους κυβερνώμενους. Ενα τέτοιο κέντρο ευθύνης ελέγχεται με πολιτισμένο τρόπο, δηλαδή με τις λιγότερες δυνατόν τριβές και δυσλειτουργίες – ακριβώς όπως όταν γίνεται μια κριτική συζήτηση ανάμεσα σε καλόπιστους συζητητές. Και η σύγχρονη δημοκρατία προσφέρει το θεσμικό υπόβαθρο πάνω στο οποίο διεξάγεται μια κριτική συζήτηση, μέσω της οποίας ελέγχονται τα πεπραγμένα των κυβερνώντων. Δεν είναι η επιβολή της βούλησης των πολλών έναντι των ολίγων· κυρίως διότι υπό συνθήκες δημοκρατικού πολιτισμού η βούληση των πολλών – και μάλιστα των πλείστων – είναι πριν απ’ όλα η δημοκρατική ομαλότητα και η διασφάλιση κατά της εκτροπής με πρόσχημα την αντιμετώπιση κάποιου «αδιεξόδου».

Ο Δημήτρης Δημητράκος είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας και Θεωρίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών