Πάμε (ξανά) εξέγερση;

Οι δρόμοι έκλεισαν και πάλι, οι πλατείες γέμισαν: για πρώτη φορά εδώ και χρόνια, δεκάδες χιλιάδες διαδηλωτές συγκεντρώθηκαν για να διαμαρτυρηθούν στις μεγαλύτερες πόλεις της χώρας. Η περασμένη Τετάρτη είναι πια σημείο αναφοράς – και η τραγική αιτία, ο θάνατος 57 ανθρώπων στο σιδηροδρομικό δυστύχημα στα Τέμπη, αποτελεί τη στιγμή που γύρισε ανάποδα το πολιτικό και κοινωνικό κλίμα της περιόδου.

Τι σημαίνει η επιστροφή στον δρόμο; Πόσο εύκολα επαναλαμβάνεται η ιστορία, όταν το πολιτικό σύστημα έχει αλλάξει σχεδόν ριζικά τα τελευταία δέκα χρόνια; Μια αναδρομή αναδεικνύει τις ομοιότητες και τις διαφορές της σημερινής κατάστασης με τις διαδηλώσεις που καθόρισαν την περασμένη δεκαπενταετία – και αυτές ήταν απόρροια πολιτικών ευθυνών και επιλογών, αλλά απολύτως συμβατές η καθεμιά με την εποχή της.

2008: οι μέρες του Αλέξη

Σάββατο, 6 Δεκεμβρίου 2008, τοποθεσία Εξάρχεια: ένα 16χρονο αγόρι πέφτει νεκρό από το όπλο ενός ειδικού φρουρού. Τα επεισόδια ξεκινάνε λίγη ώρα αργότερα, όταν διαπιστώθηκε ο θάνατός του – και δεν σταμάτησαν για περίπου δέκα ημέρες. Η επόμενη εβδομάδα κινητοποιήσεων, κυρίως των μαθητών και των φοιτητών, θεωρήθηκε ο προάγγελος της κοινωνικής αντίδρασης καθ’ όλη τη διάρκεια μιας ταραγμένης δεκαετίας. Κάθε πρωί οι πλατείες των μεγαλύτερων πόλεων της χώρας βούλιαζαν από συγκεντρωμένους που ζητούσαν να αποδοθεί δικαιοσύνη και κάθε βράδυ, με εντολή μη επέμβασης από τον αρμόδιο υπουργό, το κέντρο της Αθήνας βανδαλιζόταν από κουκουλοφόρους – η εικόνα του φλεγόμενου χριστουγεννιάτικου δέντρου της Πλατείας Συντάγματος ταξίδεψε σε όλον τον κόσμο. Εκείνος ο Δεκέμβριος συζητήθηκε περισσότερο από τον καθένα: θεωρήθηκε το εργαστήριο ωσμώσεων που επηρέασαν καθοριστικά την πορεία της ελληνικής κοινωνίας. Ποιον ευνόησαν πολιτικά εκείνα τα συλλαλητήρια; Η επιλογή του, μικρού ακόμα, ΣΥΡΙΖΑ να «καλύψει» τις ακρότητες γνωστών-αγνώστων τον έφερε στο επίκεντρο της κριτικής, ακόμα και εξ αριστερών, από την πλευρά του ΚΚΕ, αλλά και με εσωτερικά πυρά από την ανανεωτική πτέρυγα. Το ΠΑΣΟΚ, κρατώντας μετριοπαθή στάση, διατήρησε το προβάδισμα που είχε ήδη στις δημοσκοπήσεις. Δέκα μήνες αργότερα, κέρδισε τις εκλογές με 43% (δέκα μονάδες διαφορά με τη ΝΔ), με τον ΣΥΡΙΖΑ να χάνει δυνάμεις από το ’07, πετυχαίνοντας μόλις 4,5%.

2010-2011: από τη Μαρφίν στους Αγανακτισμένους

Οι πρώτες διαδηλώσεις της μνημονιακής εποχής αποτελούν μέχρι και σήμερα μερικές από τις πιο πολυπληθείς της Μεταπολίτευσης – και το κύριο χαρακτηριστικό τους ήταν πως στους δρόμους κατά την υπερψήφιση του πρώτου Μνημονίου και του Μεσοπρόθεσμου Προγράμματος δεν βγήκαν μόνο αντιπολιτευόμενοι, αλλά και ψηφοφόροι του ΠΑΣΟΚ που εξέφραζαν την ξεκάθαρη αντίθεσή τους με τις πολιτικές επιλογές της κυβέρνησης. Είχαν ήδη ξεκινήσει οι προπηλακισμοί βουλευτών και στελεχών του ΠΑΣΟΚ στον δρόμο, αλλά και σε κοινωνικές εκδηλώσεις, η περικύκλωση της Βουλής και οι απόπειρες εισβολής. Κανείς δεν ξέρει αν αυτές οι αντιδράσεις θα συνεχίζονταν με την ίδια ένταση αν δεν μεσολαβούσε ο εμπρησμός της Μαρφίν: η δολοφονία τριών υπαλλήλων της τράπεζας στις 5 Μαΐου 2010 ανέκοψε τις αντιδράσεις για περίπου έναν χρόνο. Παράλληλα, έδειξε ένα βίαιο πρόσωπο τυφλής οργής για το οποίο κανείς δεν ήταν προετοιμασμένος – η αποκάλυψη πως οι διαδηλωτές δεν άφηναν το πυροσβεστικό να περάσει, φωνάζοντας κατά των εργαζομένων που δεν απεργούσαν, είναι ενδεικτική της ατμόσφαιρας.

Χρειάστηκε ένας χρόνος και μια διαδικτυακή παρακίνηση από την Ισπανία για να ξανακατέβει μεγάλο πλήθος σε συγκεντρώσεις: «Κάντε ησυχία, θα ξυπνήσετε τους Ελληνες», έλεγαν τότε από τη Μαδρίτη οι Indignados, το φεϊσμπουκικό κίνημα αντίδρασης στη λιτότητα. Η διαφορά με την προηγούμενη περίοδο είναι ότι οι «Αγανακτισμένοι», τον Μάιο του 2011, ξεκίνησαν με δεδομένη την απουσία βίας στις συγκεντρώσεις τους – στις πρώτες πρώτες μέρες, έκαναν την εμφάνισή τους ακόμα και ξυλοπόδαροι, υπήρχε μουσική, τηγάνια και κατσαρόλες, αλλά και μικρά παιδιά στα καρότσια. Η βία, βέβαια, έχει πολλές μορφές: σταδιακά, όσο το πλήθος αυξανόταν, άρχισαν συνθήματα για το κάψιμο της Βουλής και μούντζες εν είδει χορευτικού. Από την ντουλάπα βγήκαν και οι αυτοσχέδιες κρεμάλες του προηγούμενου χρόνου, με τις πλατείες να χωρίζονται στα δύο: στην κάτω πλευρά, η «προοδευτική» αγανάκτηση (με πρωταγωνιστές πρόσωπα που αργότερα ανέλαβαν υπουργικές θέσεις) έκανε συνελεύσεις αμεσοδημοκρατίας και στην πάνω, για πρώτη φορά, εμφανιζόταν η Ακρα Δεξιά, με περικεφαλαίες «ή ταν ή επί τας» και τατουάζ με μαιάνδρους -προάγγελος κι αυτός της εισόδου της Χρυσής Αυγής στη Βουλή.

2012-2014: οι πλατείες του νέου δικομματισμού

Οι διπλές κάλπες του 2012 έφεραν τους πολίτες αντιμέτωπους με έναν νέο δικομματισμό: το ΠΑΣΟΚ, πρωταγωνιστής της πρώτης περιόδου των Μνημονίων, είχε έρθει τρίτο, σχηματίζοντας κυβέρνηση με την (αντιμνημονιακή έως τότε) ΝΔ. Ο ΣΥΡΙΖΑ είχε πια τη θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης και από αυτή τη θέση ξεκινούσε πια την πορεία του για τη νίκη του, το 2015. Οι πλατείες έπαιξαν τον δικό τους ρόλο στην κινητοποίηση ενός κόμματος που μέχρι πρότινος κέρδιζε μονοψήφια ποσοστά: η ψήφιση του δεύτερου Μνημονίου, ήδη πριν από τις εκλογές εκείνου του χρόνου, είχε βρει τον ΣΥΡΙΖΑ στην πρώτη γραμμή των διαδηλώσεων, με συμμάχους συλλογικότητες της εξωκοινοβουλευτικής Αριστεράς και ένα κομμάτι αντιμνημονιακής Δεξιάς, που εκφράστηκε στις εκλογές μέσω των ΑΝΕΛ. Απειλήθηκε, εκ νέου, και η είσοδος στη Βουλή, με διαδηλωτές του ΠΑΜΕ να απομακρύνουν τους κουκουλοφόρους που έριχναν μολότοφ στα φυλάκια. Το φθινόπωρο του ίδιου χρόνου η επίσκεψη της Ανγκελα Μέρκελ στην Αθήνα έφερε νέο κύμα διαδηλώσεων, στις οποίες πρωτοστατούσε πια ο ΣΥΡΙΖΑ. Το κλείσιμο της ΕΡΤ το 2013 δεν έφερε μόνο πολιτικές ανακατατάξεις, αλλά επέδρασε καταλυτικά και σε κινηματικό επίπεδο.

2015-2018: πεντοζάλια και Πρέσπες

Η εκλογή του ΣΥΡΙΖΑ, που θεωρήθηκε αποτέλεσμα των διεργασιών που είχαν συντελεστεί στην κοινωνία από το 2012 έως το 2014, άλλαξε και τη μορφή των διαδηλώσεων. Το «εξάμηνο των αυταπατών» στον δρόμο κατέβαιναν διαδηλωτές-υποστηρικτές της σκληρής γραμμής διαπραγμάτευσης της κυβέρνησης, ενώ την εβδομάδα του δημοψηφίσματος, οι εκδηλώσεις υπέρ του «Ναι» έγιναν το πρώτο πεδίο συνάντησης αυτού του ρεύματος που ονομάστηκε από ορισμένος «αντι-ΣΥΡΙΖΑ μέτωπο», ως «μέτωπο λογικής» υπέρ της παραμονής της χώρας στην ευρωζώνη. Η εικόνα με τους ομαδικούς πανηγυρικούς χορούς την Κυριακή της ανακοίνωσης του αποτελέσματος, για το στρατόπεδο του «Οχι», ερχόταν σε πλήρη αντίθεση με την εικόνα που παρουσίαζε η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ. Οι συγκεντρώσεις, υπέρ ή εναντίον των κυβερνώντων, ατόνησαν τα επόμενα χρόνια – με εξαίρεση το κίνημα «Παραιτηθείτε», που όμως δεν συγκέντρωσε πλήθος εφάμιλλο των συγκεντρώσεων των προηγούμενων ετών. Τα μεγαλύτερα συλλαλητήρια εναντίον της κυβέρνησης του ΣΥΡΙΖΑ έγιναν εναντίον της Συμφωνίας των Πρεσπών, με συμμετοχή στελεχών της ΝΔ. Αυτές οι συγκεντρώσεις και το αντίκρισμα που είχαν ειδικά στη Βόρεια Ελλάδα «χτύπησαν» το συριζαϊκό προφίλ στην περιοχή και άνοιξαν τον δρόμο για την είσοδο της Ελληνικής Λύσης στην επόμενη Βουλή.

2023: μετά τα Τέμπη

Πριν από την τραγωδία των Τεμπών, οι συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας με τις οποίες είχε έρθει αντιμέτωπη η κυβέρνηση της ΝΔ ήταν αυτές των αντιεμβολιαστών – που ενείχαν και μια δόση γραφικότητας. Τα ξένα ΜΜΕ περιγράφουν αυτήν την εβδομάδα, λόγω του πλήθους που συμμετείχε μαζικά στις συγκεντρώσεις, ως σημείο καμπής για τη σημερινή κυβέρνηση. Η τελευταία φορά που κυβέρνηση ήρθε αντιμέτωπη με τέτοιου είδους κοινωνική οργή μετράει περίπου μία δεκαετία. Αυτή τη φορά, ωστόσο, πέραν του προβλήματος που εμφανώς δημιουργείται για την κυβέρνηση, ζητήματα προκύπτουν και για τα άλλα δύο κόμματα που κυβέρνησαν στη Μεταπολίτευση: στα πανό της συγκέντρωσης της Τετάρτης συμπεριλαμβάνονταν, αν και δεν πρωταγωνιστούσαν, ο ΣΥΡΙΖΑ και το ΠΑΣΟΚ. Παράλληλα, ακριβώς λόγω κυβερνητικού παρελθόντος, κανένα από τα τρία πρώτα κόμματα δεν μπορεί να αναλάβει ένα είδος κομματικής καθοδήγησης για την κατεύθυνση του θυμού. Και βέβαια, μιλάμε πια για εκδηλώσεις διαμαρτυρίας στις οποίες πρωτοστατεί μια γενιά που δεν μεγάλωσε σε καθεστώς κανονικότητας, αλλά σε διαδοχικές κρίσεις.