Ο σπαραγμός των ακατοίκητων ερειπίων

Στο βόρειο περιγιάλι της Κρήτης, λίγα χιλιόμετρα από το Ρέθυμνο, υπάρχει από την εποχή του Ομήρου ένας τόπος που λέγεται Πάνορμο. Ψηλά βουνά που γκρεμίζονται στη θάλασσα. Ερειπωμένα σπίτια παραδομένα στα κύματα. Αρχαία τείχη στην άκρη της στεριάς. Και ο φάρος στο τέλος της μεγάλης βουνοκορφής, βαθιά στο θάρρος του πελάγου. Εκεί μεγάλωσα, εκεί με βρήκε η εφηβεία. Δεν έζησα την ακμή του Πανόρμου, προς το τέλος του 19ου αιώνα και ιδίως μέχρι τα μισά του εικοστού. Στην ενετική εποχή ήταν φρούριο με πολυσύχναστο λιμάνι και ανοιχτό μέτωπο στο πέλαγος. Ακόμα πιο παλιά, στον 5ο χριστιανικό αιώνα, οι κουρσάροι έκαναν επιδρομές και έπαιρναν λάφυρα. Εκείνου του αιώνα είναι η παλαιοχριστιανική βασιλική που κάηκε από τους πειρατές. Τα ερείπιά της στέκουν σε ύψωμα και μαρτυρούν το μέγεθός της. Επίνειο της αρχαίας Ελεύθερνας, το Πάνορμο ήταν επισκοπή και είχε αυτή τη λαμπρή τότε μητρόπολη. Παιδιά όταν ήμασταν πεζοπορούσαμε ίσαμε τον φάρο κι ακόμα πιο ψηλά, σε άλλη κορυφή, για να εξερευνήσουμε πέτρινα κτίσματα, ορατά από την παραλία. Οι αιώνες δεν τα ισοπέδωσαν. Μάθαμε πως από εκεί οι βιγλάτορες έκαναν φρυκτωρίες και έστελναν μηνύματα με τη φωτιά στους κατοίκους να κλειστούν μέσα στα τείχη αν το σινιάλο έδειχνε κίνδυνο.

Το λιμάνι και το εμπόριο. Αυτά έκαναν το Πάνορμο να πλουτίσει τον περασμένο αιώνα. Από την ευρύτερη επαρχία έφερναν με τα μουλάρια τα προϊόντα τους, να κάνουν την συναλλαγή, να πουλήσουν τη σοδειά τους. Αρόδο έστεκαν τα πλοία στη σειρά και περίμεναν να μπούνε στο λιμάνι, να φορτώσουν και να ξαναφύγουν. Στον μυχό της στεριάς, πάνω από το λιμάνι, ήταν το κτίριο της Ενώσεως Κιτροπαραγωγών Κρήτης, που είχε άμεση συνεργασία με το σωματείο λιμενεργατών. Αυτοί φόρτωναν τα προϊόντα του κίτρου προς την Κεντρική Ευρώπη. Ακουγα πως οι κυρίες των μεγάλων οικογενειών πήγαιναν με βέλος και με μακρόσυρτες τουαλέτες στους χορούς που δίνονταν στα πλοία. Τα σπίτια τους βέβαια είχαν την αντίστοιχη αίγλη: μεγάλα αρχοντικά, σκαλισμένη πέτρα στα φουρούσια και οπωσδήποτε τεράστιες αποθήκες στο ισόγειο για να κρατούν τα προϊόντα. Μεγάλη ώθηση στον πλούτο έδωσε ιδίως το χαρούπι. Ακόμα στέκει αγέρωχο το εργοστάσιο των χαρουπιών από κόκκινη πέτρα, αλλά τώρα είναι κέντρο πολιτισμού, ξακουστό για τις διεθνείς παραγωγές του.

Οι ονομαστικές γιορτές χαράχτηκαν στη μνήμη. Ετριζαν τα τακούνια των γυναικών στα σοκάκια που πήγαιναν βραδάκι να ευχηθούν στα σπίτια. Ακούγονταν ποτήρια να τσουγκρίζουν, μουσικές, λύρες, λαγούτα, μαντολίνα. Ετρεμε ο αέρας από τη χαρά, από την ευθυμία. Και τι χοροί, τι φοβερά μεθύσια, τι ιδρώτας στα κρουστά κεφαλομάντιλα των ανδρών, που τρέλαιναν τα κρόσσια τους στον ρυθμό του πεντοζάλη! Τα καλοκαίρια πηγαίναμε στη χοροεσπερίδα. Είχε ωραία ευρωπαϊκή μουσική. Σώπαιναν τα τζιτζίκια.

Στην παιδική μου ηλικία, καθώς και στην εφηβική, το λιμάνι βρισκόταν σε παρακμή, το εργοστάσιο σταματημένο, η Ενωση Κιτροπαραγωγών μονάχα έστεκε αγέρωχη και έκανε ακόμα εξαγωγές. Από τη χρυσόσκονη της ιστορίας είχαν μείνει μόνο τα ερειπωμένα αρχοντικά. Ενα τέτοιο σπίτι έχασκε πιο πάνω από το δικό μας. Πηγαίναμε συχνά με τους φίλους να παίξουμε. Μόνο μια φορά όμως μας αποκάλυψε τα μυστικά του. Μπήκαμε ύστερα από μια μεγάλη νεροποντή. Και είδαμε στο χαλασμένο δάπεδο να ξεχωρίζουν σχήματα, πράγματα, μικρές κεφαλές. Σκάψαμε και βρήκαμε πήλινες αλατιέρες, στιλβωμένες με χρώματα σμάλτου, αγαλματάκια περίτεχνα, σφυρίχτρες στο σχήμα του βαρελιού, που σφύριζαν με νερό. Ηταν ωραία τα λασπωμένα ευρήματα όταν τα πλύναμε, μα τι ήθελαν να πουν; Νιώθαμε παροπλισμένες μνήμες να ζώνουν το καθάριο σχήμα. Ηχους παλιάς αίγλης που γύρευαν να μαρτυρήσουν την καταγωγή τους. Οχι, δεν μίλησαν, δεν μας είπαν τίποτα τα σχήματα. Διατηρούσαν μια επίμονη σιωπή, σαν πένθος κρυφού εγκλήματος.

Δεν θυμάμαι πόση ώρα σιωπούσαμε κρατώντας στα χέρια αυτά τα αντηχεία του χρόνου. Η βουβή ομορφιά τους μας είχε ναρκώσει. Αισθανόμαστε αυτό που έχουν τα ερείπια και γίνονται θλιμμένα, τα ερείπια που χάσκουν απαρηγόρητα στον ουρανό· ένα ύφος αχρονολόγητου μυστικού, μια τέχνη ταπεινωμένη μέσα στη σκόνη της παρακμής. Τα ερείπια πεισμώνουν γιατί εγκαταλείφθηκαν και κανείς δεν σέβεται την ιστορία τους. Οι μεγάλοι μάς έλυσαν τα αινίγματα. Αυτό το ερείπιο ήταν προπολεμικά κατάστημα παιδικών παιχνιδιών γεμάτο με πήλινες κούκλες, στρατιώτες με όπλα, σφυρίχτρες, ζωάκια χρωματισμένα, κύπελλα και ποτήρια. Σε έναν βομβαρδισμό του πολέμου πληγώθηκε το ωραίο κτίριο. Οι βόμβες έριξαν κάτω τις προθήκες. Εκτοτε το παλιό κατάστημα παραδόθηκε στους ανέμους. Κανείς δεν το χρησιμοποίησε πια. Τα βράδια το ακούγαμε να βογκά. Τριγμοί αναστάτωναν όλη τη γειτονιά. Καταλάβαμε πως οι πέτρες των ερειπίων νοσταλγούν βογκώντας τις φωνές που τα κατοίκησαν. Κι όταν νιώθουν τον τελειωμό, παραδίνονται στους ιλίγγους της λήθης, δεν μπορούν και δεν θέλουν να παραμείνουν όρθια.

Ενα ξημέρωμα, την ώρα που οι άνθρωποι έβλεπαν όνειρα, το σπίτι σωριάστηκε κάνοντας θόρυβο που έμοιαζε με πέτρινη οιμωγή και με ανακούφιση. Κρύφτηκα κάτω από τα σκεπάσματα του κρεβατιού και έκλαψα, γιατί ήξερα πως το ερείπιο των παιχνιδιών έπεσε με υπερηφάνεια, δεν καταδέχτηκε να σωθεί. Το πρωί ήταν ένας σωρός από πέτρες. Είχαν φύγει οι εξιστορήσεις των ανέμων.

Αυτή ήταν η πρώτη διδαχή του σπαραγμού των ακατοίκητων ερειπίων.

Ο Γιώργος Παπαδάκης είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.