Κρίση εμπιστοσύνης και απόρριψης

1. Είναι εξουθενωτικό να βρισκόμαστε, κάθε τόσο, μπροστά σε συντρίμμια και αποκαΐδια από καταστροφές και απώλειες ανθρώπων και κοινών αγαθών, που ρημάζουν την καθημερινότητα και τον ψυχισμό της ζωής μας. Από την επαναλαμβανόμενη, σε διαφορετικές εποχές και για διάφορες γενιές, δραματική δοκιμασία έχει διαμορφωθεί στρεβλή αίσθηση αυτογνωσίας και αυτοεκτίμησης, τραυματική διάθεση για όσα έρχονται από δω και πέρα. Το μέλλον, βέβαια, δεν προκύπτει αυτόματα ούτε από μόνο του. Και η ιστορία δεν προχωράει με παρακάλια, ούτε με ξόρκια. Γι’ αυτό και είναι απολύτως αρνητική η αποστροφή ότι «δεν γίνεται τίποτε – αυτή είναι η Ελλάδα». Μοιρολατρία και παραίτηση μιας αρνητικά διαποτισμένης συλλογικής ψυχολογίας που αποπροσανατολίζει. Είναι, βεβαίως, ανευθυνότητα να την επαναλαμβάνουν οι εκάστοτε ιθύνοντες και υπεύθυνοι. Γιατί αυτοί έχουν καθήκον να σταθούν απέναντι στα γεγονότα και να δράσουν, αντί να παριστάνουν τους ανευθυνοϋπεύθυνους, που τα φορτώνουν όλα στην απρόβλεπτη συγκυρία. Αυτή η κατάσταση έχει γίνει πια αφόρητη, μέσα στην ταυτόσημη λειτουργία διαφορετικών κομμάτων, σε εναλλασσόμενες περιόδους, κατά την άσκηση κυβερνητικής και κρατικής εξουσίας. Η ομοιοτυπία της κυβερνητικής, εκλογικής και επικοινωνιακής συμπεριφοράς των λεγόμενων κομμάτων εξουσίας βρίσκεται στον πυρήνα της ευρύτερης πολιτικής κρίσης. Οχι, λοιπόν, δεν είναι αυτή η Ελλάδα, παρά μονάχα για όσους χρησιμοποιούν την προσωπική τους στάση, ως άλλοθι προσαρμογής στα στραβά κι ανάποδα. Και βέβαια μπορούν να γίνουν αρκετά, με διαφορετικό τρόπο, αξιόπιστο, αποτελεσματικό και προβλεπτικό. Οι κατεστημένες ηγεσίες της χώρας και οι μηχανισμοί εξουσίας της Ελληνικής Δημοκρατίας, στα χέρια κομματικών κυβερνητισμών και του γραφειοκρατικού παραγοντικού κράτους, έφτιαξαν τη σημερινή ελληνική πραγματικότητα, που υστερεί, καθυστερεί, σκιαμαχεί και πολώνεται, άλλοτε ανέμελη και άλλοτε ματωμένη.

2. Οταν «ραγίζει ο κόσμος» και «κόβεται ο καιρός» από συνταρακτικά γεγονότα ανατροπών, τότε οφείλουν όλοι να συναισθανθούν ότι μεταβάλλεται η πραγματικότητα, αλλάζει η προοπτική, μετασχηματίζεται η Ελλάδα. Επιβάλλεται η συνειδητοποίηση «της φύσης των πραγμάτων», της σημασίας τους και των συνεπειών τους. Από ευθυνοφοβία και υστεροβουλία, φλυαρούν δυνάμεις που κυβέρνησαν και κυβερνούν, «στήνοντας καβγάδες στη βρύση του χωριού», για να κρυφτούν από την πραγματικότητα ή να την εκμεταλλευτούν, ο καθένας για λογαριασμό του. Καμία από τις πολυώνυμες ηγεσίες, που χειρίστηκαν οικονομική, πολιτική, κρατική και θεσμική εξουσία, δεν θέλει να λογοδοτεί δημόσια, παρά μονάχα να μυθιστορεί τον εαυτό της. Ετσι διαπλάστηκε η ψευτοκουλτούρα της κομματικής υπεροχής, της παραταξιακής αλήθειας, του πελατειακού παραγοντισμού και του επικοινωνιακού πολιτευτισμού. Ο πελατειακός και επικοινωνιακός πολιτικαντισμός, ανώτερο στάδιο πολιτικού αμοραλισμού και εκχυδαϊσμού της πολιτικής. Ούτε η απρόβλεπτη φυσική καταστροφή ούτε το αναπόφευκτο ανθρώπινο λάθος απορροφούν τη δεδομένη πολιτική ευθύνη για τις εκάστοτε κυβερνητικές αβελτηρίες, τις παραβιάσεις νομιμότητας και θεσμικής κανονικότητας, την απουσία χρηστής διαχείρισης και διοίκησης, την έλλειψη θεσμικού πλαισίου εθνικής συνεννόησης και στρατηγικής σε καίριους τομείς. Στα μάτια της κοινωνίας, η ζέση των λεγόμενων κομμάτων εξουσίας να αποκτήσουν επικοινωνιακά, εκλογικά και κομματικά πλεονεκτήματα, ξαφρίζοντας εντυπώσεις, ακόμα και από τραγικές καταστάσεις, αποκαλύπτει κοινωνικοηθικά ελλείματα, συνειδησιακές εκπτώσεις και ευκολίες, αποξενώνει το πολιτικό σύστημα από την πραγματικότητα. Αυτή η διαπίστωση δεν πρέπει να αφεθεί να δρα αντιπολιτικά και αντιδημοκρατικά.

3. Τουλάχιστον από το 2010 και μετά, ελληνική κοινωνία και πολιτεία βρίσκονται αντιμέτωπες με δραματικές υπαρξιακές δοκιμασίες. Πρόκειται για ιστορικό και κοινωνικό τραύμα, με όρους επιστημονικής τεκμηρίωσης, που θα διαρκεί και θα επενεργεί διαβρωτικά στα δημόσια πράγματα. Δεν εκτονώνεται, ούτε το χωνεύει ο καιρός, δεν το περιχαρακώνουν, ούτε το γειώνουν οι τρέχοντες χειρισμοί. Εχουν συσσωρευτεί έντονη δυσαρέσκεια και δυσπιστία, θλίψη και αγανάκτηση, θυμός, οργή και δυσθυμία, που τώρα γίνονται κρίση εμπιστοσύνης προς το σύστημα διακυβέρνησης και απόρριψή του. Οι αιτίες είναι υπαρκτές και πλέον εκρηκτικές. Η διαρκής πολιτική διάψευση και κοινωνική αδικία, η ακόρεστη κομματική δημαγωγία και ο εμπαιγμός των πολιτών, η διαπλοκή και διαφθορά σε βάρος του δημόσιου χρήματος και συμφέροντος. Η ελληνική κοινωνία δεν έπαψε ποτέ, κι ούτε θα πάψει, να θέλει να γίνει καλύτερη και δικαιότερη κάθε φορά. Οι ηγεσίες της, για τις οποίες έχει και η ίδια ευθύνη, αυτή την κοινή λαχτάρα την «παίζουνε στα χρηματιστήρια των αργυραμοιβών», προκαλώντας γενικευμένες αντιδράσεις. Δεν είναι συνηθισμένες διαμαρτυρίες. Αμφισβητούνται όλα τα πλαίσια και σημεία στήριξης της μεταπολιτευτικής Ελλάδας. Η τραγωδία των Τεμπών αχρηστεύει το θεσμικό και πολιτικό πλαίσιο του υπάρχοντος ελληνικού κράτους, απονομιμοποιεί κυβέρνηση, πολιτικό σύστημα, θεσμικές λειτουργίες. Στο μεταξύ και άλλες γενιές χάνονται παλεύοντας ανάμεσα στο άδικο παρόν και το αβέβαιο μέλλον, ανάμεσα στην πολιτική αποτυχία και τις ιστορικές προκλήσεις. Διεκδικώντας διαφορετική συλλογική ζωή και κοινωνικοπολιτική ηθική.

4. Τέτοιοι ιστορικοί συγκλονισμοί και συλλογικά τραύματα αποκαλύπτουν τη συνολική εικόνα και την πλήρη αποκρουστική κατάσταση του δημόσιου τομέα. Γίνεται φανερό ότι δεν πρόκειται για επιμέρους ανεπάρκειες κι αστοχίες ή παραβατικότητες. Η αποστροφή ότι «όλοι ίδιοι είναι», «όλοι τα ίδια κάνουν», ισοπεδώνει και συμψηφίζει ευθύνες και δυνατότητες, χωρίς να ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Δεν είναι όλοι ίδιοι κι όλοι για πέταμα. Υπάρχουν επιλογές και κριτήρια με διαφορετική ποιότητα. Εάν, βέβαια, και οι πολίτες συναισθανθούν την ευθύνη τους για το ποιους εκλέγουν να τους αναδείξουν σε ηγεσία τους: Δοκιμασμένους και αποτυχημένους; Ανεπάγγελτους στη ζωή κι επαγγελματίες της πολιτικής; Κομματικά ανδρείκελα κι επικοινωνιακούς θεατρίνους; Ανευθυνοϋπεύθυνους από τη φάρμα του αρχηγού, χωρίς καλλιέργεια και κοινωνική αναγνώριση; Πέρα από αυτούς υπάρχουν κοινωνικά στελέχη με συγκρότηση, υπευθυνότητα και συνέπεια, με αγωνιστική υπεράσπιση του δημόσιου συμφέροντος, με αφιέρωση κι ανιδιοτέλεια. Οι μη αντιπροσωπευτικές ηγεσίες μιας κοινωνίας, τα ανεπαρκή και ασήμαντα κομματικά πρόσωπα, που γίνονται φορείς δύναμης, είναι μια ακόμα σοβαρή αιτία της δημοκρατικής υστέρησης της σημερινής Ελλάδας.

5. Το γιατί συνέβη η τραγωδία στα Τέμπη με την πολύνεκρη σύγκρουση των τρένων είναι ήδη γνωστό και αποδεικτικά τεκμηριωμένο. Υπάρχει διαχρονική και πολλαπλή υπαιτιότητα, παραβατικότητα και ανευθυνότητα. Ο ισχυρισμός ότι η διαχρονική ευθύνη σημαίνει διάχυση της συγκεκριμένης ευθύνης είναι σόφισμα. Υπάρχουν τα γεγονότα, οι συνθήκες και οι περιστάσεις, οι ανθρώπινες συμπεριφορές και τα θεσμικά – οργανωτικά και λειτουργικά κενά. Ο ΟΣΕ και ο χάρτινος εκσυγχρονισμός του είναι αμαρτία όλων των κυβερνήσεων, που έπαιξαν κυνικά παιχνίδια διαπλοκής και παραταξιακής ιδιοτέλειας. Οι κυβερνητικές συγγνώμες και οι αντιπολιτευτικές καταγγελίες δεν αποτελούν τη λογοδοσία με κοινωνική και θεσμική ευθύνη που οφείλουν όλοι. Η εκ των υστέρων συγγνώμη και καταγγελία δεν είναι υπόθεση συναισθηματικής σκόπιμης αντίδρασης. Σημαίνει καταλογισμό ευθύνης, αναγνώριση υπαιτιότητας, αποδοκιμασία προηγούμενων έκθετων ενεργειών. Η αντιμετώπιση μιας εθνικής τραγωδίας με προεκλογική νοοτροπία είναι η πιο διαβλητή πρακτική, το κατώτερο στάδιο του κομματικού ξεπεσμού. Δημοκρατία δεν είναι μόνο οι εκλογές. Κι εκλογές δεν είναι μόνο η κυβερνητική εξουσία, με τα λοφία και τους λουφέδες της.

6. Η έμπρακτη, με συνέπειες για τους υπαιτίους, διαπίστωση της ουσιαστικής αλήθειας επιβάλλει αμέσως δραστικές, αξιόπιστες και σύνθετες κινήσεις:

Ολα τα κόμματα που κυβέρνησαν από το 2010 μέχρι και σήμερα, εάν εννοούν όσα καταναλώνουν επικοινωνιακά, να μη συμπεριλάβουν στα ψηφοδέλτιά τους ως υποψηφίους, για δύο επόμενες εκλογικές αναμετρήσεις, τα στελέχη τους που διετέλεσαν υπουργοί Συγκοινωνιών την περίοδο αυτή.

Από τώρα, δεσμευτικά για το Δημόσιο, η κυβέρνηση να δηλώσει προς τη Δικαιοσύνη ότι αναγνωρίζει πολλαπλή υπαιτιότητά του, που σημαίνει ότι θέλει να αποτραπεί η φθορά και η έκθεσή του, καθώς και η έκπτωση αρχών και αξιών κοινωνικής δικαιοσύνης, σε δεκαετή και πλέον αντιδικία, με τους παθόντες, ως εάν επρόκειτο για ιδιωτική αντίθεση συμφερόντων.

Αντί να χαρίζονται με αμοιβαιότητα στις διάφορες εργοληπτικές εταιρείες και να τις διπλοπληρώνουν με το αζημίωτο, να αποφασίσουν και να δημοσιοποιήσουν την άσκηση βάσιμων και εμπρόθεσμων αγωγών εναντίον τους, για αντισυμβατική συμπεριφορά και βλάβη του Δημοσίου.

Το Ελεγκτικό Συνέδριο και το Γενικό Λογιστήριο του Κράτους να ανακοινώσουν επίσημα πόσα χρήματα από ελληνικούς και κοινοτικούς πόρους σπαταλήθηκαν, ποια η αξία των εκτελεσθέντων συμβατικών τμημάτων, ποια η εκτίμηση για τη βλάβη του Δημοσίου και για τις επίμαχες συμβάσεις.

Οι διάφορες εταιρείες που ενεπλάκησαν στις διαδικασίες εκσυγχρονισμού κι εξυγίανσης του ΟΣΕ να κληθούν σε παροχή εξηγήσεων, όπως και οι υπεύθυνοι των σχετικών οργανισμών του Δημοσίου, αλλά και οι διατελέσαντες υπουργοί Συγκοινωνιών καθ’ όλη την κρίσιμη περίοδο, από το 2010 μέχρι το 2023, για τα πεπραγμένα τους.

7. Πάνω από την Ελλάδα του 2023 έχει απλωθεί τεφρός ουρανός. Μια σταχτιά ατμόσφαιρα αναθυμιάσεων, καθώς μοχλεύονται τα στρώματα βυθού του δημόσιου πεδίου. Θολώνει ο ορίζοντας μπροστά στις νέες γενιές που θα αναμετρηθούν με τις επόμενες δεκαετίες του 21ου αιώνα. Θα είναι αυτοκαταστροφικό εάν τα σημερινά δεδομένα γίνουν προδιαγραφές του αύριο. Εάν το ξέφτισμα και το σάπισμα του δημόσιου χώρου εξακολουθήσουμε να το αναγορεύουμε σε ψευδοκανονικότητα της συλλογικής μας κατάστασης. Την ώρα που το ένα μετά το άλλο διαψεύδονται τα δεδομένα της ζωής μας, είναι ταυτόχρονα ελπιδοφόρο να βλέπεις ότι κάθε στιγμή, επίσης, όλα αλλάζουν και θα εξακολουθούν να αλλάζουν. Ο προοδευτικός εκσυγχρονισμός της Ελλάδας του 2023 δεν είναι ανέφικτος, ούτε αποτελεί θαύμα. Είναι συγκεκριμένο πολιτικό και εθνικό έργο, που καταξιώνει τις πολιτικές δυνάμεις του τόπου, εάν ενδιαφέρονται να τον υπηρετούν κατά προτεραιότητα. Δικαιώνει επίσης εμπειρίες δυσβάσταχτες και εμπειρίες βασανιστικές του λαού μας, που δεν νοείται να πληρώνει εξακολουθητικά αποτυχημένους κυβερνητισμούς, δημαγωγικούς κομματισμούς, αναντίστοιχες και μη αντιπροσωπευτικές ηγεσίες.

Ο Νίκος Κωνσταντόπουλος είναι πολιτικός και δικηγόρος. Έχει διατελέσει πρόεδρος του Συνασπισμού