Ο ρωσικός πολιτισμός στο Γκουλάγκ

Πριν από ένα χρόνο, ο ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν διέταξε την έναρξη μιας «ειδικής στρατιωτικής επιχείρησης» στην Ουκρανία, εξαπολύοντας την ίδια στιγμή επίθεση και στον πλούσιο πολιτισμό της χώρας του, τον οποίο ο κόσμος πλέον περιφρονεί.

Φυσικά, δεν μπορεί κανείς να εξισώσει τις απώλειες των Ρώσων σε καριέρες, σχέδια για το μέλλον και διεθνείς επαφές με τις απώλειες που υπέστησαν οι Ουκρανοί. Παρ’ όλα αυτά, ο αντίκτυπος του πολέμου στον ρωσικό πολιτισμό και η καταστολή των καλλιτεχνών και των ερμηνευτών από τον Πούτιν εγείρουν θεμελιώδη ερωτήματα για το μέλλον μιας από τις μεγαλύτερες δυνάμεις του κόσμου.

Είναι αλήθεια ότι δεν ζούμε στην εποχή του Στάλιν, όταν οι άνθρωποι μπορούσαν να περιμένουν ότι θα τους έστελναν στο Γκουλάγκ ή θα τους σκότωναν επειδή επέκριναν το καθεστώς. Αλλά οι επικριτές του Πούτιν είναι γνωστό ότι ξαφνικά αρρώστησαν – ή έπεσαν από ένα παράθυρο. Η δημόσια αντίθεση στον πόλεμο στην Ουκρανία μπορεί εύκολα να προκαλέσει την καταστροφή της ζωής κάποιου και με άλλους τρόπους.

Οταν η θρυλική τραγουδίστρια Αλα Πουγκατσόβα παραπονέθηκε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ότι οι Ρώσοι στρατιώτες «πεθαίνουν για απατηλούς στόχους που καθιστούν τη χώρα μας παρία», της απαγορεύτηκαν εμφανίσεις στο ραδιόφωνο και την τηλεόραση. Οταν ένας άλλος θρύλος της ρωσικής ψυχαγωγίας, ο ροκ μουσικός Γιούρι Σέβτσουκ, απηύθυνε αντιπολεμική έκκληση σε μια συναυλία – δηλώνοντας ότι η πατρίδα «δεν είναι ο κώλος του προέδρου, τον οποίο πρέπει να φιλάμε ανά πάσα στιγμή» – του επιβλήθηκε πρόστιμο για «δυσφήμηση των ρωσικών ενόπλων δυνάμεων» και οι επόμενες συναυλίες του ακυρώθηκαν.

Δεν είναι μόνο οι προσωπικότητες υψηλού προφίλ που φιμώνονται. Ενώ βρισκόμουν στη Μόσχα τον Δεκέμβριο, έγινα προσωπικά μάρτυρας της αστυνομίας που συνέλαβε μουσικούς του δρόμου επειδή τραγουδούσαν το τραγούδι του Σεβτσούκ «Πατρίδα» του 1989, το οποίο προειδοποιούσε κατά της επιστροφής της KGB, και στο οποίο τώρα έχει γράψει ένα είδος συνέχειας, το «Πατρίδα, γύρνα σπίτι», απαιτώντας τον τερματισμό του πολέμου στην Ουκρανία.

Κατά κάποιο τρόπο, η Ρωσία του Πούτιν είναι λιγότερο ανεκτική πολιτιστικά από εκείνη του Στάλιν. Η πρόσφατη απομάκρυνση της διευθύντριας της γκαλερί Τρετιακόφ, Ζελφίρα Τρεγκούλοβα, είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ενας πολίτης ονόματι Σεργκέι φέρεται να παραπονέθηκε στο υπουργείο Πολιτισμού ότι η έκθεση που είχε επισκεφθεί στην γκαλερί δεν ανταποκρίνεται πλήρως στην κρατική πολιτική «για τη διατήρηση και την ενίσχυση των παραδοσιακών ρωσικών πνευματικών και ηθικών αξιών».

Αν ο Πούτιν πατάει τον πολιτισμό τόσο σκληρά όσο το έκαναν οι Σοβιετικοί, η Ρωσία έχει πραγματικά πέσει πολύ χαμηλά. Τουλάχιστον η μυστική αστυνομία των Μπολσεβίκων ασκούσε έλεγχο στην κοινωνία για χάρη της μετακίνησης της καθυστερημένης Ρωσίας των τσάρων προς το βιομηχανοποιημένο μέλλον – και ακόμη και προς τα τεχνολογικά σύνορα σε ορισμένους τομείς. Η Ρωσία ήταν, άλλωστε, η πρώτη χώρα που εκτόξευσε δορυφόρο και στη συνέχεια άνθρωπο στο Διάστημα. Η πολιτιστική καταστολή του Πούτιν, αντίθετα, θα πετύχει μόνο να οδηγήσει τη Ρωσία πίσω προς το καλοκάγαθο παρελθόν της.

Η Νίνα Χρούστσεβα, δισεγγονή του σοβιετικού ηγέτη Νικίτα Χρουστσόφ, είναι καθηγήτρια Διεθνών Υποθέσεων στη The New School της Νέας Υόρκης