Τα πέντε διδάγματα του πολέμου

Οσο πλησιάζει η πρώτη επέτειος της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, όσο πληθαίνουν τα σημάδια ότι ο Βλαντίμιρ Πούτιν ετοιμάζεται για μια νέα μαζική επίθεση, όσο σκέπτονται ΗΠΑ και ΕΕ τι επιπλέον βήματα είναι διατεθειμένες να κάνουν προκειμένου να στηρίξουν το Κίεβο χωρίς να κλιμακωθεί ανεξέλεγκτα η διαμάχη, τα σενάρια για τη συνέχεια δίνουν και παίρνουν. Αλλά οι επέτειοι αποτελούν μια καλύτερη ευκαιρία για περισυλλογή και ανασκόπηση παρά για εικασίες και σεναριολογία. Ο πόλεμος είναι άλλωστε ένας αποτελεσματικός όσο και σκληρός δάσκαλος. Και μερικές φορές το περισσότερο που μπορούμε να αποκομίσουμε από τις θυσίες που κάνουν άλλοι – γιατί τις θυσίες τις κάνουν οι Ουκρανοί, όλοι οι υπόλοιποι κάνουμε το ελάχιστο που επιτάσσουν οι αξίες και η συνείδησή μας – είναι μεγαλύτερη γνώση και σοφία. Ιδού λοιπόν μερικά διδάγματα για το μέλλον, έναν χρόνο αφότου αρχίσαμε να ζούμε ό,τι νομίζαμε πως δεν θα ζήσουμε ποτέ ξανά στη γειτονιά μας.

Το αδιανόητο
είναι δυνατό

Επί δεκαετίες, πολλοί δυτικοί παρατηρητές έβλεπαν τους μεγάλους συμβατικούς πολέμους μεταξύ ανεπτυγμένων κρατών ως κάτι παρωχημένο, επικαλούμενοι λόγους όπως η πυρηνική αποτροπή, οι ισχυρές συμμαχίες, η οικονομική αλληλεξάρτηση και οι διεθνείς συμφωνίες. Επιτρέπαμε στον εαυτό μας να πιστεύει ότι «αυτό δεν μπορεί να συμβεί εδώ», και αυτή η ψευδαίσθηση έχει πια θρυμματιστεί. Μπορεί να συμβεί εδώ, συμβαίνει εδώ, και πιθανόν να ξανασυμβεί αν δεν λάβουμε μέτρα για να το αποτρέψουμε. Οπως δήλωσε χαρακτηριστικά στον ειδησεογραφικό ιστότοπο Grid News ο ρώσος δημοσιογράφος και σκηνοθέτης Στάνισλαβ Κούτσερ, ένας πρώην παρουσιαστής της ρωσικής τηλεόρασης που ζει πλέον στη Νέα Υόρκη, η πίστη μας σε ένα σταθερό μέλλον δεν αξίζει περισσότερο από ό,τι ένα τετραγωνικό μέτρο ακίνητης περιουσίας στη Μαριούπολη, μια άλλοτε εύπορη πόλη που έχει πια ισοπεδωθεί. Ο πόλεμος στην Ουκρανία ήταν ένα καμπανάκι για ολόκληρο τον κόσμο, που μας ώθησε να επαναξιολογήσουμε τους κινδύνους άλλων πιθανών συρράξεων – και, αν μη τι άλλο, έκανε την Ευρώπη να αντιληφθεί τη στρατηγική της γύμνια.

Οι ηγέτες –
και δη οι δικτάτορες – συχνά πέφτουν έξω

Είναι πια προφανές ότι ο Βλαντίμιρ Πούτιν έκανε λάθος όταν θεώρησε δεδομένο πως η Ουκρανία δεν θα μπορούσε να προβάλει σθεναρή αντίσταση και πως θα υφίστατο γρήγορα συντριπτική ήττα αν το προσπαθούσε. Υπερεκτίμησε τη στρατιωτική ισχύ της Ρωσίας και τη δύναμη του κρατικού προπαγανδιστικού συστήματος, υποτίμησε το πείσμα της Ουκρανίας, όπως και την ικανότητα της Ευρώπης να βρει εναλλακτικές πηγές ενέργειας. Στην πορεία, αποδείχθηκε πως το ηθικό, η εθνική ηγεσία, η πρωτοβουλία, η φαντασία, η πειθαρχία, αλλά και οι ηθελημένες αυταπάτες παίζουν κρίσιμο ρόλο στα πεδία των μαχών – και ότι αυτή η κάπως αόριστη «θέληση να πολεμήσεις» επισκιάζει σχεδόν όλα τα άλλα. Η ισχύς ενός έθνους ενωμένου απέναντι στον εισβολέα είναι ένας εξαιρετικά σημαντικός παράγοντας. Εσφαλμένους υπολογισμούς, ωστόσο, έκανε και η Δύση. Επί χρόνια αγνοούσε την πιθανότητα ενός πολέμου, επέμενε να βλέπει τον Πούτιν ως έναν ορθολογικό, κατά βάθος, ηγέτη, αδυνατούσε να δεχθεί ότι θα ήταν πρόθυμος να κάνει τη Ρωσία λιγότερο ασφαλή προκειμένου να πραγματοποιήσει τις αυτοκρατορικές φιλοδοξίες του.

Ο κατευνασμός
εκτρέφει θηρία

Θα περίμενε κανείς πως αυτό το μάθημα το είχαμε ήδη πάρει από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Κι όμως. Ας μην ξεχνούμε πως η πρώτη ρωσική επίθεση εναντίον της Ουκρανίας ξεκίνησε το 2014 – όχι μόνο με την προσάρτηση της Κριμαίας αλλά και με την εξαπόλυση ενός αιματηρού πολέμου στο Ντονμπάς. Οι συμφωνίες του Μινσκ φάνηκαν, τότε, σαν μια ψευδαίσθηση ειρήνης και πολλοί στη Δύση πίστευαν πως αν δίναμε στον Πούτιν αυτό που ήθελε (ντε φάκτο αναγνώριση του ελέγχου του στην Κριμαία και το κατεχόμενο κομμάτι του Ντονμπάς), τότε θα σταματούσε. Οι κυρώσεις που επιβλήθηκαν για την προσάρτηση της Κριμαίας ήταν ανεπαρκείς στην καλύτερη περίπτωση, προσχηματικές στη χειρότερη. Και στα οκτώ χρόνια που μεσολάβησαν έκτοτε, η Ευρώπη – ειδικά η Γερμανία – ενίσχυσε, αντί να περιορίσει, την ενεργειακή της εξάρτηση από τη Ρωσία, παραβλέποντας και τη διαφθορά και τις ωμές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων εντός των τειχών, και τη συστηματική επιχείρηση παραπληροφόρησης και παρεμβάσεων σε εκλογικές διαδικασίες που αυτή είχε θέσει σε εφαρμογή στο εξωτερικό.

Τα κράτη ενώνονται απέναντι στους
επιτιθεμένους

Αυτό είναι ένα ακόμα μάθημα που παρέβλεψε ο Πούτιν: πέραν της πεποίθησής του ότι η Ουκρανία θα έπεφτε γρήγορα, μοιάζει να θεώρησε ότι το ΝΑΤΟ δεν θα απαντούσε τόσο σθεναρά όσο απάντησε, ότι οι ΗΠΑ δεν θα νοιάζονταν για μια χώρα που ο μέσος Αμερικανός αδυνατούσε να τοποθετήσει στον χάρτη, ότι η ΕΕ -βοηθούντων των απανταχού φιλοπουτινικών, γενναία αμειβομένων και μη – θα παρέμενε, για ακόμα μια φορά, στο έλεος των διχασμών της. Τελικά όμως, αντί να «μονομαχεί» με έναν ασθενέστερο αντίπαλο, ο Πούτιν διεξάγει πόλεμο εναντίον μιας χώρας υποστηριζόμενης από μια συμμαχία που έχει συνολικό ΑΕΠ σχεδόν 20 φορές μεγαλύτερο από εκείνο της Ρωσίας, που παράγει τον πιο εξεζητημένο οπλισμό στον κόσμο και που έχει αρχίσει να απογαλακτίζεται από τον ρωσικό ενεργειακό εφοδιασμό. Ο «περίπατος» τον οποίο περίμενε αρχικά  μετατράπηκε σε έναν παρατεταμένο και αβέβαιο αγώνα. Η Ρωσία, επισημαίνει στο «Foreign Policy» ο Στίβεν Γουόλτ, καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Χάρβαρντ, θα είναι πολύ πιο αδύναμη μελλοντικά, όπως και αν τελειώσει ο πόλεμος.

Δύσκολο πράγμα
οι προβλέψεις, ειδικά όταν αφορούν το μέλλον*

«Μόνο οι νεκροί έχουν δει το τέλος του πολέμου» είχε αποφανθεί κάποτε ο ισπανοαμερικανός φιλόσοφος Τζορτζ Σανταγιάνα – στον ίδιο οφείλουμε και μια ακόμα διάσημη ρήση: «Οποιος δεν θυμάται το παρελθόν του είναι καταδικασμένος να το ξαναζήσει». Το πώς θα τελειώσει αυτός ο πόλεμος δεν το γνωρίζει κανείς, άλλωστε οι δώδεκα τελευταίοι μήνες έχουν καταδείξει και με το παραπάνω τις πλάνες της γραμμικής σκέψης. Επί του παρόντος, θεωρείται βέβαιο πως ο ρώσος πρόεδρος θα επιχειρήσει μια νέα επέλαση – πριν φτάσουν στην Ουκρανία τα άρματα μάχης που έχει υποσχεθεί η Δύση. «Ουσιαστικά», γράφει ο Τόμας Φρίντμαν στους «New York Times», «ο Πούτιν λέει στον Μπάιντεν: Δεν έχω την πολυτέλεια να χάσω αυτόν τον πόλεμο και θα πληρώσω κάθε τίμημα και θα επωμιστώ κάθε βάρος προκειμένου να διασφαλίσω ότι θα αποχωρήσω με ένα κομμάτι της Ουκρανίας που να δικαιολογεί τις απώλειές μου. Εσύ, Τζο, τι λες; Οι ευρωπαίοι φίλοι σου τι λένε; Είστε έτοιμοι να πληρώσετε κάθε τίμημα και να επωμιστείτε κάθε βάρος προκειμένου να προστατεύσετε τη “φιλελεύθερη τάξη πραγμάτων” σας;». Ολα θα κριθούν από τις απαντήσεις.

*παλιά δανέζικη παροιμία