«Στο ασυνείδητο δεν υπάρχουν αδιέξοδα»

Με τη στήριξη του Ελληνικού Κέντρου Κινηματογράφου, η χώρα μας πριν από λίγο καιρό έδωσε και εφέτος το «παρών» στο φεστιβάλ ταινιών μικρού μήκους του Clermont-Ferrand, έναν θεσμό με τεράστια σημασία και διεθνή εμβέλεια σε ό,τι αφορά τη μικρού μήκους ταινία. Παίχθηκαν δύο ταινίες της πρόσφατης παραγωγής, το «Airhostess-737» του Θανάση Νεοφώτιστου και το «Nothing Holier Than a Dolphin» της Ισαβέλλας Μαργάρα που απέσπασε ένα πολύτιμο βραβείο, εκείνο του κοινού.

Παραγωγή της AbFab Productions, η ταινία «Nothing Holier Than a Dolphin», στην οποία πρωταγωνιστούν οι Δημήτρης Καταλειφός, Γιώργος Συμεωνίδης και Φλομαρία Παπαδάκη, πραγματεύεται έναν αρχαίο μύθο έχοντας ως αφορμή την ανεύρεση ενός δελφινιού σε ένα μικρό χωριό της Μεσογείου.

Μετά την επίσης μικρού μήκους «Η τυφλή χελώνα και η απέραντη θάλασσα» (2020), αυτή είναι η δεύτερη μικρού μήκους ταινία της Μαργάρα, που εκτός από σκηνοθέτρια είναι και εν ενεργεία γιατρός παθολόγος (αυτή την περίοδο βρίσκεται στην προετοιμασία της πρώτης μεγάλου μήκους της). Εδώ αντλεί ιδέες από τη λαϊκή παράδοση της Σάμου, όπως και από τον Αρκτικό Κύκλο για να φτιάξει μια αλληγορία του κύκλου της ζωής με σαφές περιβαλλοντικό στίγμα.

Μια εύλογη ερώτηση είναι πώς συνδυάζει κανείς τον κινηματογράφο με την ιατρική από τη στιγμή που ασκεί και τα δύο επαγγέλματα; Ή μήπως δεν αντιμετωπίζετε τον κινηματογράφο ακριβώς ως επάγγελμα;

Εχω μια τσεχοφική προσέγγιση στην ιατρική και μια επιστημονική προσέγγιση στο σινεμά. Αυτά τα δύο συναντιούνται μάλλον στη θεραπευτική λειτουργία τους. Η ιατρική τροφοδοτεί το σινεμά με μια συνεχή προσοχή στο ανθρώπινο σώμα, το σινεμά τροφοδοτεί την ιατρική με ενσυναίσθηση και φαντασία. Η βασική μάχη που έδωσα πάντως μέχρι σήμερα ήταν εσωτερική και είχε να κάνει με την ανάγκη να ξεφύγω από την εμμονή στην εξειδίκευση με την οποία έχουμε όλοι γαλουχηθεί μέσα στον καπιταλισμό. Αποφάσισα να παλέψω χωρίς ενοχές για ένα πιο ολιστικό πρότυπο ανθρώπου, που θα αποκτά εποπτεία όλης της ζωής. Βιοποριστική σχέση πάντως έχω μόνο με την ιατρική. Στο σινεμά, παρ’ όλο που με απασχολεί νυχθημερόν, επιμένω με κάθε κόστος να θεωρώ τον εαυτό μου ερασιτέχνη. Για να κρατήσω την ελευθερία μου.

Λαϊκή παράδοση, Αρκτικός Κύκλος αλλά και ζωοφιλία είναι στοιχεία που συνυπάρχουν στο «Nothing holier than a dolphin». Πώς βρήκατε τη χημεία τους – και κυρίως την ιδέα πίσω τους;

Η ταινία βασίζεται σε δύο μύθους. Εναν από το νησί της Σάμου – κάποτε υπήρχαν περιοχές της όπου θεωρούνταν εξαιρετικά τιμητικό να προέρχεται η γενιά κάποιου από το αγόρι που λέγεται ότι έφτασε στις ακτές του νησιού καβάλα σε ένα δελφίνι. Μάλιστα, αυτοί οι απόγονοι είχαν και όνομα, λέγονταν «Δελφινόσημοι». Ο άλλος μύθος προέρχεται από τον Αρκτικό Κύκλο και αφορά μια πολική αρκούδα που σώζει έναν ψαρά που πνίγεται στη θάλασσα. Οι δύο αυτοί μύθοι κάπως συνδυάστηκαν και μετασχηματίστηκαν, φτιάχνοντας έναν καινούργιο μύθο, αυτόν της ταινίας. Η ιδέα αλιεύθηκε κάπου μέσα στο ασυνείδητο, στο οποίο νομίζω ότι απευθύνονται ούτως ή άλλως όλοι οι λαϊκοί μύθοι. Εκεί δεν υπάρχουν αδιέξοδα κι όλα μπορούν να συμβούν.

Το «Nothing holier than a dolphin» έχει απασχολήσει και περιβαλλοντικούς οργανισμούς της Μεσογείου. Με ποιον τρόπο έγινε αυτό στην πράξη;

Η αφορμή του σεναρίου ήταν ένα διεθνές κάλεσμα μιας ομάδας περιβαλλοντικών οργανώσεων με θέμα το bycatch, το οποίο σε ελεύθερη μετάφραση είναι οι παράπλευρες απώλειες στην αλιεία. Δηλαδή, τα ζώα (συνήθως χελώνες, δελφίνια, καρχαρίες) που πιάνονται από τους ψαράδες στις θάλασσες ενώ εκείνοι στοχεύουν σε άλλα είδη. Ειδικά τα δελφίνια, πιάνονται μαζικά στα μεγάλα αλιευτικά που στοχεύουν σε διάφορα είδη τόνου στους ωκεανούς. Το φαινόμενο αυτό αφορά και το ευρύ κοινό γιατί επηρεάζει τις διατροφικές του συνήθειες. Διάβασα μάλιστα πως αρκετά από αυτά τα ζώα, παρότι οι ψαράδες τα ξαναρίχνουν στη θάλασσα, δεν επιβιώνουν εξαιτίας του σοκ της αιχμαλωσίας. Σκέφτηκα λοιπόν πως ο μόνος τρόπος να προσεγγίσουμε αυτό το σοκ που υφίσταται ένα δελφίνι όταν πιάνεται αιχμάλωτο είναι να χρησιμοποιήσω την αναλογία ενός αιχμάλωτου ανθρώπου. Κι έτσι, αποφάσισα πως ακόμα και τους ρόλους των ζώων στην ταινία θα τους παίζουν άνθρωποι – πράγμα που από μόνο του άνοιξε αυτόματα στην ταινία κι άλλες παραμέτρους, πέραν του περιβαλλοντικού.

Πέρα από την προφανή χαρά, τι άλλο σημαίνει, αν σημαίνει, για εσάς, το βραβείο κοινού που κερδίσατε στο Κλερμόν Φεράν;

Η αλήθεια είναι ότι μας αιφνιδίασε η πρόσληψη της ταινίας στη Γαλλία. Εγινε κυριολεκτικά the talk of the town, μας άκουγαν να μιλάμε ελληνικά σε μαγαζιά και μας ρωτούσαν για το Δελφίνι. Μας ζήτησαν την ταινία από πανεπιστημιακά τμήματα της Αγγλίας για να ενταχθεί στο πρόγραμμα κινηματογραφικών σπουδών τους. Κυρίως μας εξέπληξε το γεγονός ότι μια ταινία με πολύ συγκεκριμένα εθνογραφικά χαρακτηριστικά κατάφερε να ξεπεράσει τα εμπόδια της γλώσσας και της διαφορετικής κουλτούρας και να απευθυνθεί με μαζικούς όρους σε ένα παγκόσμιο κοινό – φέτος τις προβολές στο Κλερμόν Φεράν παρακολούθησαν πάνω από 160.000 άνθρωποι, στη δεύτερη μεγαλύτερη προσέλευση στην ιστορία του. Για μένα υπήρξε μια αποκάλυψη για το πώς η μυθολογία κι η λαϊκή παράδοση μετασχηματισμένη με σύγχρονους όρους μπορεί να απευθυνθεί σε κάθε εποχή και να συγκινήσει πολύ διαφορετικούς ανθρώπους.

Πόσο ενθαρρυντικό είναι ένα τέτοιο βραβείο για μια νέα δημιουργό που παλεύει υπό μάλλον δύσκολες συνθήκες σε ό,τι αφορά τον κινηματογράφο στην Ελλάδα;

Το βραβείο το προσλαμβάνω ως μια ευτυχή συμπαντική συγκυρία και ως μια δικαίωση στα σκηνοθετικά ρίσκα της ταινίας. Ως εκεί. Πιθανότατα θα διευκολύνει και κάποιες συνεργασίες με το εξωτερικό στο μέλλον. Πάντως, το πιο ενθαρρυντικό που πήραμε από το Κλερμόν δεν ήταν το βραβείο αλλά το ότι γίναμε μάρτυρες της εκπληκτικής πολιτικής στήριξης του κινηματογράφου από το γαλλικό κράτος, που στοχεύει να φέρει τον κόσμο στο σινεμά από την παιδική ηλικία. Εργαστήρια ακόμα και για μωρά από 0-6 χρόνων, σχολεία ολόκληρα στις προβολές, σχολές κινηματογράφου για παιδιά μαζί με τους δασκάλους τους, εκπαιδευτικοί που ψάχνανε ταινίες για τους μαθητές τους, ειδικά βραβεία από επιτροπές σπουδαστών και φοιτητών. Μια διαρκής προσπάθεια να συμπεριλάβουν τον κόσμο μέσα στην τέχνη, όχι απλώς να την καταναλώσουν. Για τους Γάλλους ήταν κάτι δεδομένο. Αυτό είναι που πρωτίστως λείπει από τον κινηματογράφο στην Ελλάδα – η εκπαίδευση του κοινού – κι όχι απλώς τα λεφτά για να κάνουμε ταινίες. Αν είμαστε ευφυείς, θα διδαχθούμε από αυτό το παράδειγμα.

Πώς θα περιγράφατε την επόμενη ταινία σας, «Μαύρο νερό», που θα είναι η πρώτη μεγάλου μήκους σας;

Το «Μαύρο Νερό» είναι ένα μετα-αποκαλυπτικό γουέστερν βασισμένο στο συγκλονιστικό βιβλίο του Μ. Μακρόπουλου που τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Νουβέλας το 2020. Ενας πατέρας κι ο ανάπηρος γιος του με όπλο την αγάπη που τρέφουν ο ένας για τον άλλον παλεύουν να επιβιώσουν σε ένα χωριό που ερημώνει στα βουνά της Ηπείρου. Γύρω τους έχει συντελεστεί μια οικολογική καταστροφή· το νερό έχει γίνει μαύρο, ενώ τα ζώα και τα φυτά είναι δηλητηριασμένα.

Δεν τίθεται θέμα ανησυχίας για τη μεγάλου μήκους, τίθεται μόνο θέμα δικής μου αίσθησης επιτακτικότητας, την οποία μάλλον πρέπει να τιθασεύσω μέχρι να εξασφαλιστούν οι υλικοί όροι για αυτό το μεγάλης κλίμακας έργο.