Η παγίδα της Ιστορίας

Μιλώντας στο Βόλγκογκραντ, παλαιότερα γνωστό ως Στάλινγκραντ, ο Βλαντίμιρ Πούτιν επικαλέστηκε πρόσφατα τη φρίκη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου προκειμένου να δικαιολογήσει την εισβολή του στην Ουκρανία. «Ξανά και ξανά καλούμαστε να αποκρούσουμε την επίθεση της συλλογικής Δύσης» είπε, χωρίς να αναφέρει ότι η Βρετανία και οι ΗΠΑ ήταν σύμμαχοι της ΕΣΣΔ στη διάρκεια του πολέμου. Τότε όπως τώρα, πρόσθεσε, η Ρωσία απειλείται από γερμανικά άρματα μάχης, αναγκάζεται να αμυνθεί έναντι της «ιδεολογίας του ναζισμού στη σύγχρονη μορφή του».

Αυτή είναι φυσικά μια εξωφρενική διαστρέβλωση της Ιστορίας, κυνικά εκφρασμένη στον τόπο όπου περισσότεροι από ένα εκατομμύριο σοβιετικοί και γερμανοί στρατιώτες πέθαναν στη διάρκεια της φονικότερης μάχης του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Η Ρωσία δεν αμύνεται· έχει εισβάλει σε μια κυρίαρχη χώρα ο πρόεδρος της οποίας, ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι, τυχαίνει να είναι Εβραίος που έχασε συγγενείς στο Ολοκαύτωμα.

Οσο για τα γερμανικά άρματα μάχης που απειλούν τη Ρωσία, ο λόγος που ο καγκελάριος Ολαφ Σολτς δίσταζε για τόσο καιρό προτού συμφωνήσει να στείλει 14 Leopard 2 στην Ουκρανία ήταν πως δεν ήθελε να φανεί η Γερμανία ως στρατιωτικός ηγέτης. Ο Σολτς μεταπείστηκε μόνο αφού συμφώνησε απρόθυμα ο Τζο Μπάιντεν να στείλει στην Ουκρανία αμερικανικά άρματα μάχης M1 Abrams.

Παρότι κάποιοι παρατηρητές έχουν ασκήσει κριτική στον Σολτς για την απροθυμία του να αναλάβει έναν πιο ενεργό ρόλο στη στήριξη της Ουκρανίας, επιχειρηματολογώντας πως έχει αντλήσει τα λάθος μαθήματα από την Ιστορία, η αποστροφή του προς τη στρατιωτική επιθετικότητα αντανακλά τον μεταπολεμικό πασιφισμό που διαμόρφωσε τους γερμανούς ηγέτες της γενιάς του. Αντίστοιχα, η απόφαση που έλαβε πριν από δεκαετίες η Γερμανία να βασιστεί στο ρωσικό φυσικό αέριο θα μπορούσε να ερμηνευτεί ως μέρος της προσπάθειάς της να χρησιμοποιήσει το εμπόριο και την αμοιβαία εξάρτηση εν είδει προφυλακτικού μέτρου έναντι του πολέμου. Από τότε, όμως, που η Ρωσία εισέβαλε στην Ουκρανία, η Γερμανία έχει δεχθεί πιέσεις από τους συμμάχους της να αναθεωρήσει την πασιφιστική εξωτερική πολιτική της, να αναλάβει έναν ηγετικό στρατιωτικό ρόλο και να βοηθήσει στην υπεράσπιση της Ουκρανίας, μιας χώρας στην οποία είχε συμπεριφερθεί βάναυσα κατά το παρελθόν. Η βία συχνά τροφοδοτείται από τη μνήμη ιστορικών αδικιών και το Ολοκαύτωμα δεν διαφέρει. Για παράδειγμα, δεξιοί ισραηλινοί πολιτικοί, με επικεφαλής τον πρωθυπουργό Μπενιαμίν Νετανιάχου, επικαλούνται συνεχώς το πραγματικό τραύμα του Ολοκαυτώματος προκειμένου να δικαιολογήσουν την καταπίεση – και πολύ συχνά βίαιη καταστολή – των Παλαιστινίων στα κατεχόμενα εδάφη και εντός των συνόρων της χώρας προ του 1967.

Σημαίνει αυτό λοιπόν ότι οι μνήμες του Ολοκαυτώματος και άλλων ιστορικών πληγών είναι καταδικασμένες να γίνονται αντικείμενα εκμετάλλευσης και χειραγώγησης από πολιτικούς καιροσκόπους; Είχε δίκιο ο Τζορτζ Σανταγιάνα όταν είπε πως «όποιος δεν θυμάται το παρελθόν του, είναι καταδικασμένος να το ξαναζήσει»;

Ναι και όχι. Παρότι ο εντοπισμός ιστορικών αναλογιών μπορεί να προσφέρει πολύτιμα μαθήματα και μια αίσθηση προοπτικής, θα μπορούσε επίσης να μας ενθαρρύνει να δούμε ομοιότητες εκεί όπου δεν ταιριάζουν, ή και υπάρχουν, οδηγώντας μας σε λάθος συμπεράσματα.

Οι σύγχρονες πολιτικές πρέπει να κρίνονται με βάση την αξία τους, όχι μόνο τη σχέση τους με το παρελθόν. Δεν υπάρχει κανένας λόγος να εμποδίσει τους σημερινούς Γερμανούς να στείλουν άρματα μάχης στην Ουκρανία η αναγνώριση της ευθύνης της χώρας τους για το Ολοκαύτωμα. Αντίστοιχα, τα φριχτά δεινά που υπέστη ο λαός της ΕΣΣΔ στα χέρια της ναζιστικής Γερμανίας πριν από σχεδόν έναν αιώνα δεν μπορούν με τίποτα να δικαιολογήσουν τη σημερινή ρωσική επιθετικότητα.

Οπως έγραψε κάποτε ο βρετανός μυθιστοριογράφος Λ. Π. Χάρτλεϊ, το παρελθόν είναι «μια ξένη χώρα: κάνουν αλλιώς τα πράγματα εκεί». Αλίμονο, αυτό δεν σημαίνει ότι τα κάνουμε απαραίτητα καλύτερα τώρα. Για να καταλάβουμε όμως αυτό το μάθημα, πρέπει να ακολουθήσουμε τη συμβουλή του Σανταγιάνα και να μελετήσουμε την Ιστορία πολύ προσεκτικά.

Ο Ιαν Μπορούμα είναι ολλανδός συγγραφέας και ιστορικός. Είναι καθηγητής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και Δημοσιογραφίας στο Κολέγιο Μπαρντ στη Νέα Υόρκη. Βιβλία του κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Θύραθεν