Η εκδίκηση των μετόχων

Το 2013, όταν τα πράγματα δεν πήγαιναν καλά για τη Nintendo, ο εμβληματικός της πρόεδρος Σατόρου Ιουάτα είπε στους μετόχους πως το γεγονός ότι η εταιρεία παρουσίαζε ζημία για δεύτερη συνεχή χρονιά δεν σήμαινε πως έπρεπε να γίνουν και μαζικές απολύσεις. «Αμφιβάλλω ειλικρινά αν εργαζόμενοι που φοβούνται ότι θα χάσουν τη δουλειά τους είναι σε θέση να επινοήσουν παιχνίδια που μπορεί να επηρεάσουν ανθρώπους σε όλο τον κόσμο».

Δέκα χρόνια μετά, η Ιαπωνία, όπως και όλες οι μεγάλες δυτικές οικονομίες, εξακολουθεί να βιώνει τη διαμάχη ανάμεσα στον μετοχικό καπιταλισμό (shareholder capitalism), σύμφωνα με τον οποίο η μοναδική κοινωνική ευθύνη των επιχειρήσεων είναι να αυξάνουν τα κέρδη τους, και τον συμμετοχικό καπιταλισμό (stakeholder capitalism), που πιστεύει ότι εκτός από τους μετόχους πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι εργαζόμενοι, οι πελάτες, οι προμηθευτές και η τοπική κοινότητα.

Στη Γουόλ Στριτ κυριαρχούσε ανέκαθεν η πρώτη λογική. Κι ύστερα ήρθε η Google για να ταράξει τα νερά. Οι ιδρυτές της, ο Λάρι Πέιτζ και ο Σέρτζι Μπριν, ήταν πεισμένοι ότι μια επιχείρηση λειτουργεί καλύτερα όταν έχει οικογενειακή δομή και οι εργαζόμενοι είναι ευχαριστημένοι. Διοχέτευσαν έτσι στους τελευταίους μέρος των κερδών, έβαλαν εταιρικό λεωφορείο που μετέφερε στο Mountain View όποιον έμενε μακριά, θέσπισαν μπόνους για όποιον σεβόταν το περιβάλλον αγοράζοντας υβριδικό αυτοκίνητο. Μια ανάλογη προσέγγιση ακολούθησαν και η Facebook, η Amazon, η Microsoft.

Ωσπου τα κέρδη άρχισαν να μειώνονται. Οχι πολύ: οι εταιρείες της Σίλικον Βάλεϊ εξακολουθούν να κερδίζουν κάπου 14 δισεκατομμύρια δολάρια το τρίμηνο, ενώ έχουν κι ένα αποθεματικό 116 δισεκατομμυρίων δολαρίων. Επικράτησε όμως η εντελώς αντίθετη λογική από εκείνη του Ιουάτα. Και άρχισε η σφαγή.

Ισως η λέξη είναι υπερβολική. Αν εξαιρέσουμε το Twitter, όπου ο Ιλον Μασκ απέλυσε πάνω από τους μισούς εργαζόμενους, στις υπόλοιπες εταιρείες το ποσοστό των απομακρύνσεων δεν ξεπέρασε το 10%. Οι 12.000 εργαζόμενοι που απολύθηκαν από την Google αποτελούσαν το 6% ενός εργατικού δυναμικού που αυξήθηκε μέσα σε είκοσι χρόνια από 5.000 σε 187.000 ψυχές. Κάθε απόλυση είναι κι ένα ανθρώπινο δράμα, αλλά οι αριθμοί είναι πολύ μακριά από το ένα εκατομμύριο εργαζόμενους που έχασαν τη δουλειά τους όταν έσκασε η τεχνολογική φούσκα το 2000. Το σοκ αυτή τη φορά είναι περισσότερο ψυχολογικό (η χρυσή νεολαία της ψηφιακής εποχής πίστευε ότι είναι άτρωτη) και πολιτισμικό (μια αίσθηση τέλους εποχής).

Ο μετοχικός καπιταλισμός φαίνεται λοιπόν να παίρνει, πρόσκαιρα έστω, την εκδίκησή του. Σε υποχώρηση, ή τέλος πάντων σε άμυνα, φαίνεται την ίδια στιγμή να βρίσκεται και το αφήγημα του «νέου καπιταλισμού» που επιχειρεί να παρουσιάσει τον τελευταίο χρόνο ο πρωθυπουργός της Ιαπωνίας Φούμιο Κισίντα. Ο τελευταίος συγκρότησε μια επιτροπή ειδικών με στόχο να διαμορφωθεί μια πολιτική όπου θα συνυπάρχουν τρία ιδανικά: μεγαλύτερη ισότητα πλούτου, ισχυρότερη εθνική οικονομική ασφάλεια και προώθηση της καινοτομίας. Σύμφωνα όμως με τον Λίο Λιούις των «Financial Times», κάποια μέλη της επιτροπής έχουν αρχίσει να παραπονούνται ότι ο συνδυασμός αυτός είναι ένα συνονθύλευμα. Και όλο και περισσότεροι CEO ιαπωνικών εταιρειών αρχίζουν να πιστεύουν ότι οι μαζικές απολύσεις στον αμερικανικό τεχνολογικό τομέα, όσο δυσάρεστες κι αν είναι, δείχνουν πόσο υγιής είναι η αγορά εργασίας στη χώρα αυτή: οι απολυμένοι θα βρουν γρήγορα άλλη δουλειά και η ανάμιξη των ταλέντων θα ωφελήσει τελικά την οικονομία.

Πολύ ρομαντικό. Ο δημοκρατικός καπιταλισμός μπορεί να έχει αποφέρει σημαντικά οφέλη στην ανθρωπότητα, παρουσιάζει όμως τις τελευταίες δεκαετίες και επικίνδυνες στρεβλώσεις. Ο γνωστός αρθρογράφος των «Financial Times» Μάρτιν Γουλφ παραθέτει σε ένα πρόσφατο κείμενό του τουλάχιστον δύο. Η μία είναι η όλο και στενότερη σχέση της πολιτικής ισχύος με τον πλούτο, που μετατρέπει τη δημοκρατία σε πλουτοκρατία. Η άλλη είναι η ανάδυση ενός καπιταλισμού της προσόδου (rentier capitalism), όπου ένα σχετικά μικρό κομμάτι του πληθυσμού αποσπά πρόσοδο από την οικονομία και χρησιμοποιεί αυτούς τους πόρους για να διαμορφώσει προς όφελός του τα πολιτικά και νομικά συστήματα. Το αποτέλεσμα είναι να ενισχύεται ο χρηματοπιστωτικός τομέας και να μειώνεται ο ανταγωνισμός.

Μάρτιν Γουλφ (1946 – )

Ενα γενικευμένο αίσθημα δυσπιστίας

H μητέρα του γλίτωσε από τους Ναζί φεύγοντας εγκαίρως από την Ολλανδία για την Αγγλία. Ο πατέρας του, που γεννήθηκε στην Αυστροουγγρική αυτοκρατορία, τα κατάφερε κι αυτός, αντίθετα με την ευρύτερη οικογένειά του που σφαγιάστηκε στην Πολωνία. Ο ίδιος ο γνωστός οικονομολόγος μεγάλωσε στον Ψυχρό Πόλεμο με την πεποίθηση ότι η φιλελεύθερη δημοκρατία πρέπει με κάθε κόστος να προφυλαχθεί. Οπως γράφει όμως στους «Financial Times», αυτή η δημοκρατία σήμερα ασθενεί. Και ο καπιταλισμός της αγοράς έχει χάσει την ικανότητά του να δημιουργεί έναν δίκαια κατανεμημένο πλούτο, με αποτέλεσμα ένα γενικευμένο αίσθημα δυσπιστίας απέναντι στις ελίτ. Τι πρέπει να γίνει; Να περιοριστεί ο ρόλος του χρήματος στην πολιτική. Να γίνει το φορολογικό σύστημα πιο δίκαιο και αποτελεσματικό. Να περιοριστεί η διαφθορά. Να αναγκαστούν οι κυβερνήσεις να λογοδοτούν συχνότερα και περισσότερο. Ναι, Μάρτιν Γουλφ, αλλά πώς;