Σκέψεις πάνω στην ιατρική και την Εκκλησία

Το να μιλήσει ένας γιατρός για το έργο του τελευταίου ίσως μεγάλου θεολόγου της Ορθόδοξης Εκκλησίας, του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα, είναι πολύ δύσκολο. Το ότι ήταν καθηγητής σε πολλά πανεπιστήμια της Ευρώπης και της Ελλάδος, το ότι ήταν μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, το ότι έχει συγγράψει πολλά βιβλία και ομιλίες στα αγγλικά και ελληνικά, το ότι ήταν εκπρόσωπος του Οικουμενικού Πατριαρχείου σε πολλούς διεθνείς εκκλησιαστικούς οργανισμούς δεν αρκούν να δείξουν την ηγετική του φυσιογνωμία όχι μόνο στη θεολογία, όχι μόνο στην Εκκλησία, αλλά και στη ζωή χιλιάδων πιστών (και απίστων) σε όλο τον κόσμο.

Θα προσπαθήσω με μια συρραφή προτάσεών του από την πρόσφατη ομιλία του στα διαδικτυακά μαθήματα «Υγεία και Θρησκεία» (την οποία μπορεί κάνεις να παρακολουθήσει στο healthandreligion.gr) να αναδείξω τις πρωτοποριακές και βαθιά ορθόδοξες θέσεις του για το πάντα επίκαιρο θέμα της σχέσης ιατρικής και Εκκλησίας.

«Υπάρχει η παραδοσιακή άποψη ότι η ιατρική ασχολείται με τον άνθρωπο ως βιολογική οντότητα, ενώ η Εκκλησία και η θεολογία ασχολούνται με τα “πνευματικά”, όπως λέγονται, ζητήματα του ανθρώπου: τη σχέση του με τον Θεό, τη μετά θάνατον αιώνια ζωή του κ.λπ. Ετσι οι μεν γιατροί, κατά κανόνα, περιφρονούν τη θεολογία ως κάτι που δεν τους αφορά ως επιστήμονες (άλλο είναι το θέμα ότι μερικούς από αυτούς μπορεί να τους ενδιαφέρει ως “ανθρώπους”), οι δε θεολόγοι και η Εκκλησία περιορίζονται στις “πνευματικές” ενασχολήσεις τους, μιλώντας για την ψυχή σαν κάτι αυτοτελές και τελείως ανεξάρτητο και ασύνδετο από το σώμα. Εκείνο που χρειάζονται και οι δυο πλευρές είναι να μάθουν: οι μεν γιατροί ότι το φαινόμενο “άνθρωπος” είναι αδιανόητο χωρίς την τάση προς υπερβατικότητα, οι δε θεολόγοι και η Εκκλησία ότι ο άνθρωπος είναι αδιανόητος ως έννοια χωρίς τη σωματικότητά του και, διά μέσου αυτής, τη σχέση του με το φυσικό του περιβάλλον, του οποίου αποτελεί οργανικό μέρος. Ετσι, ούτε ο ιατρός μπορεί να θεραπεύσει τον άνθρωπο χωρίς να λάβει υπόψη του τις υπερβατικές αναζητήσεις του, ούτε ο θεολόγος και ο εκκλησιαστικός λειτουργός μπορεί να εκτελέσει το έργο του χωρίς να λάβει υπόψη του τις ψυχοσωματικές λειτουργίες του ανθρώπου.

Η σύγχρονη φιλοσοφία της ιατρικής στη Δύση ορίζει ότι: νόσος είναι κάθε κατάσταση του ανθρώπου που προκαλεί πόνο και δυστυχία. Σκοπός της ιατρικής είναι να εξαλείψει ή ελαττώσει τον πόνο από τη ζωή και να κάνει τον άνθρωπο ευτυχισμένο. Ετσι, η ιατρική γίνεται, σε τελική ανάλυση, ένα απέραντο φαρμακείο, που έχει ως σκοπό να προσφέρει αναλγητικά στον πάσχοντα άνθρωπο.

Το ότι δουλεύει και η Εκκλησία σήμερα σε παρόμοιες ιδέες, είτε φυσικοϊδεοκρατικές είτε χρηστικοαναλγητικές, είναι φανερό με την πρώτη ματιά. Και αυτή συχνά ορίζει την αμαρτία με βάση φυσιοκρατικές “νόρμες” και χρησιμοποιεί τα μυστήρια και τη λατρεία της σαν μέσα ψυχολογικής ευεξίας.

Η πεμπτουσία όμως της νοσηρότητας για τον Αγιο Μάξιμο βρίσκεται στη φιλαυτία. Η φιλαυτία δεν είναι απλά ένα πάθος: είναι η γενεσιουργός αιτία όλων των παθών. Η φιλαυτία, που αντικατέστησε την αγάπη προς τον Θεό, γέννησε την οδύνη, αλλά επειδή η ηδονή ήταν ανάμεικτη με την οδύνη, ενεπλάκη ο άνθρωπος σε μια ατέρμονα και απέλπιδα προσπάθεια να κρατήσει την ηδονή και να αποβάλει την οδύνη.

Η Εκκλησία αποτελεί θεραπευτήριο, γιατί προσφέρει τη δυνατότητα στον άνθρωπο να μεταβεί από την κατάσταση του ατόμου σε εκείνη του προσώπου.

Το άτομο αποτελεί έννοια αριθμητική, που πηγάζει από την απομόνωσή του από τα άλλα άτομα. Το άτομο είναι στο βάθος έννοια αρνητική. Η ατομικότητα είναι το πρώτο παθολογικό στάδιο που περνάει ο άνθρωπος όταν έχει ανάγκη θεραπείας.

Το δεύτερο στάδιο είναι εκείνο της κοινωνίας. Για να θεραπευθεί από την ατομικότητα ο άνθρωπος, πρέπει να περάσει στη σχέση του με τους άλλους – με οποιαδήποτε μορφή, έστω και αρνητική: να θυμώσει, να δείρει.

Το επίπεδο στο οποίο επιδιώκει να φέρει τον άνθρωπο η Εκκλησία βρίσκεται πέρα από αυτήν, στην κατάσταση του προσώπου.

Τα τρία πρόσωπα της Τριάδος είναι διάφορα το ένα από το άλλο, όχι γιατί απομονώνονται και αποσχίζονται το ένα από το άλλο, αλλά αντίθετα γιατί είναι αναπόσπαστα ενωμένα μεταξύ τους. Ο άλλος όχι μόνο δεν είναι εχθρός, αλλά η βεβαίωση της δικής μου ταυτότητας και μοναδικότητας: το Συ που με κάνει να είμαι Εγώ, και χωρίς το οποίο το Εγώ είναι ανύπαρκτο και αδιανόητο.

Η συγχώρηση και η αποδοχή του ανθρώπου ως προσώπου, ως μοναδικής και ανεπανάληπτης ταυτότητας, μέσα στην κοινότητα της Εκκλησίας, αποτελούν την πεμπτουσία της εκκλησιαστικής θεραπευτικής. Η Εκκλησία θεραπεύει όχι με όσα λέγει, αλλά με ό,τι είναι: κοινότητα αγάπης, μιας αγάπης που δεν είναι συναίσθημα, αλλά σχέση, πράγμα που απαιτεί συνύπαρξη και αποδοχή σε μια κοινότητα αγάπης χωρίς αποκλειστικότητα και όρους».

Ο καθηγητής Δημήτρης Λινός είναι χειρουργός και εθελοντής ιερέας