Το αστικό πρόσωπο του άγνωστου Μυστρά

Στα τείχη της έχουν γραφεί οι τελευταίες σελίδες της βυζαντινής ιστορίας και τα θεμέλιά της συνδέονται με την εδραίωση των Φράγκων στην Πελοπόννησο. Αλλαξε χέρια ως λάφυρο για την απελευθέρωση ενός φράγκου πρίγκιπα και μάρτυρες της πλούσιας ιστορίας της στέκουν για τους περισσότερους επισκέπτες της οι επτά εκκλησιές της που άντεξαν στον χρόνο. Σκαρφαλωμένη σε υψόμετρο 634 μ. η καστροπολιτεία του Μυστρά, η μοναδική σωζόμενη της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, έχει ένα καλά κρυμμένο μυστικό, πληγωμένο από τον χρόνο και τα καιρικά φαινόμενα. Είναι τα πέτρινα σπίτια της, αρχοντικά ή χαμόσπιτα, που στέκονταν πλάι πλάι στους φιδόσχημους, στενούς αλλά πλακόστρωτους δρόμους της. Αθέατα στον σύγχρονο επισκέπτη, είναι εκείνα που με επιμονή και συνέπεια επί τρεις δεκαετίες αναζητούσε ο δρ Βυζαντινής Αρχαιολογίας Σταύρος Αρβανιτόπουλος. Και αυτά που αποτελούν εκ των πρωταγωνιστών της αναλυτικής δίτομης μελέτης του «Η πόλη του Μυστρά (1262-1460). Η πολεοδομική οργάνωση και η λειτουργία ενός υστεροβυζαντινού αστικού συγκροτήματος» που κυκλοφορεί από το εκδοτικό τμήμα του Οργανισμού Διαχείρισης και Ανάπτυξης Πολιτιστικών Πόρων (ΟΔΑΠ) του υπουργείου Πολιτισμού.

Στον πρώτο τόμο παρουσιάζονται από τα οχυρωματικά έργα και το οδικό δίκτυο έως τα ανάκτορα, τις οικίες και τις δεξαμενές και σε συνδυασμό με την ενδελεχή έρευνα στις γραπτές πηγές προτείνονται χρήσεις για τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα, ενώ στον δεύτερο τόμο περιλαμβάνονται τοπογραφικά σχέδια του οικισμού και περισσότερες από 1.100 φωτογραφίες τεκμηρίωσης. «Ο Μυστράς προσφέρει μια μοναδική ευκαιρία στον επισκέπτη: να περπατήσει σε μια υστεροβυζαντινή πολιτεία, αλλά δεν το συνειδητοποιεί, διότι δεν έρχεται σε επαφή με τον αστικό ιστό της», εξηγεί στο «Νσυν» ο συγγραφέας. «Δεν μπορεί ούτε καν να τον φανταστεί καθώς σε μεγάλο ποσοστό δεν επιτρέπεται η πρόσβαση στα σημεία όπου βρίσκονται τα σπίτια, ενώ όσα βρίσκονται εντός του επισκέψιμου χώρου είναι καλυμμένα από τη βλάστηση και τόσο δυσανάγνωστα που δεν συνειδητοποιεί ποιος είναι ο χαρακτήρας των ερειπίων που συναντά».

Ο πληθυσμός
Τα πρώτα βήματα ως ερευνητής στη γη που συνδέθηκε με τους Βιλεαρδουίνους, τους Καντακουζηνούς και τους Παλαιολόγους ο Σ. Αρβανιτόπουλος τα έκανε το 1993 με ένα τοπογραφικό πάνω στο οποίο ήταν σημειωμένα από τις έρευνες του Αναστάσιου Ορλάνδου τη δεκαετία του 1930 περί τα 23 σπίτια. Οταν δημοσίευσε τα αποτελέσματα της δικής του έρευνας που φτάνει έως το 2020, τα σπίτια που είχε εντοπίσει ήταν 330, αλλάζοντας άρδην την εικόνα που υπήρχε για το αστικό τμήμα του Μυστρά. Από τον αριθμό των σπιτιών, υπολογίζοντας ότι κατά μέσο όρο κάθε οικογένεια διέθετε 4,5 μέλη και λαμβάνοντας υπόψη επιπλέον τους στρατιώτες, τους υπηρέτες, τους μοναχούς, εκτιμάται ότι ο πληθυσμός την περίοδο της ακμής του (1349-1460) κυμαινόταν μεταξύ 2.000 και 2.500 ατόμων. Δεδομένου δε ότι η έκταση της πόλης είναι 180 στρέμματα, όταν μια μέση πόλη της υστεροβυζαντινής εποχής κατελάμβανε περί τα 100 στρέμματα, γίνεται σαφές πως επρόκειτο «αναμφισβήτητα για μια πρωτεύουσα», επισημαίνει ο Σ. Αρβανιτόπουλος. «Μετά την Κωνσταντινούπολη – η οποία βρίσκεται εκτός συναγωνισμού – και τη Θεσσαλονίκη, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο Μυστράς ήταν η τρίτη μεγάλη πόλη της αυτοκρατορίας, όχι μόνο από πλευράς μεγέθους, αλλά και σημασίας διοίκησης. Εδώ υπάρχουν ανάκτορα για την υποδοχή αυτοκράτορα, τα οποία απαντώνται μόνο σε πρωτεύουσες όπως είναι η Κωνσταντινούπολη, η Τραπεζούντα και παλαιότερα η Νίκαια. Πρόκειται για μια καινούργια πόλη, του 13ου αι., με πολύ μεγάλη έκταση και ποιότητα κτιρίων που δεν βρίσκουμε αλλού».

Ιδιωτικά παρεκκλήσια
Ποια ήταν η εικόνα του Μυστρά στα χρόνια που περπατούσαν στους δρόμους του Βυζαντινοί και Λατίνοι, Μουσουλμάνοι και Εβραίοι, συνθέτοντας τον κοσμοπολίτικο χαρακτήρα του; Μιας πολιτείας χωρίς κεντρικό σχεδιασμό και πολεοδομική οργάνωση όπου ο καθένας έχτιζε αυθαίρετα. Γειτονιές πλουσίων και φτωχών δεν υπήρχαν και πλάι σε ένα μέγαρο ήταν χτισμένο ένα χαμόσπιτο, ενώ συχνά ήταν και τα ιδιωτικά παρεκκλήσια εντός του αστικού ιστού, καθώς έχουν καταμετρηθεί 23. Το οδικό δίκτυο ήταν μεγάλο. Οι δρόμοι ήταν ανηφορικοί, αδιέξοδοι και τόσο στενοί που δεν μπορούσαν να κυκλοφορήσουν άμαξες, παρά μόνο πεζοί και σε κάποιες περιπτώσεις άλογα ή μουλάρια. Μοναδική εξαίρεση αποτελούσε η Μέση Οδός, που ήταν ο κεντρικός οδικός άξονας.

Τα σπίτια του Μυστρά (για τη μορφή των οποίων υπήρχε εικόνα ήδη από τις παλαιότερες έρευνες, αλλά τώρα τεκμηριώθηκε πολύ καλύτερα) ήταν κατά κύριο λόγο διώροφα, με μοναδική εξαίρεση ένα τριώροφο. Ηταν πέτρινα και λόγω της ανωμαλίας του εδάφους εδράζονταν σε σκελετό που αποτελείτο από τόξα. Οι στέγες τους ήταν ξύλινες και δίρριχτες. Είχαν πολλά ανοίγματα, περισσότερες από μία πόρτες και πολλά δυτικά στοιχεία, πλήρως αφομοιωμένα, χαρακτηριστικό που δεν συναντάμε σε άλλους οικισμούς. Το κάτω μέρος ήταν συνήθως στάβλος, αποθήκη ή κατάστημα. Η οικιακή δραστηριότητα ήταν συγκεντρωμένη στον όροφο, όπου ο ενιαίος χώρος του χρησιμοποιούνταν για την υποδοχή, το μαγείρεμα και τον ύπνο, από τις περισσότερες από μία γενιές που συγκατοικούσαν στο σπίτι. Αξιοσημείωτο είναι ότι σε μεγάλο ποσοστό οι οικίες διέθεταν εσωτερικό αποχωρητήριο με κτιστό θρανίο. Αγωγοί οδηγούσαν τα λύματα πιθανόν σε αποχετευτικό δίκτυο. «Τα σπίτια του Μυστρά βρίσκονται και μέσα στις διαδρομές, αλλά οι επισκέπτες δεν τα συνειδητοποιούν λόγω της κακής κατάστασής τους – με εξαίρεση του Φραγκόπουλου που είναι εν μέρει επισκέψιμο -, με αποτέλεσμα να έχουν μια πλαστή εικόνα της πόλης, εφόσον βλέπουν ουσιαστικά μόλις το 1/50 της. Είναι άδικο για όλο αυτό το υλικό, δεδομένου ότι ο Μυστράς είναι ο μοναδικός οικισμός που έχει διασωθεί από ολόκληρη τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, σε αντίθεση με τη Μονεμβασία που είναι ένα ανακατασκευασμένο σκηνικό του 20ού αι.», καταλήγει ο Σταύρος Αρβανιτόπουλος.