Ποδόσφαιρο, η κοσμική θρησκεία της βρετανικής εργατικής τάξης: Μέρος 1ο

Ποδοσφαίρου το ιστόρημα λοιπόν, και οδοιπορώντας στα μονοπάτια της εμφανίσεως του λαοφιλέστερου αθλήματος, στη μέχρι τώρα ιστορία των ομαδικών αθλητικών εκφράσεων, μπαίνουμε αναγκαστικά στην επαναφορά του αθλούμαι, μετά από νάρκη αιώνων που το μίσος θρησκευτικών δογμάτων είχε οδηγήσει… Μιλάμε για καταγεγραμμένους Ολυμπιακούς Αγώνες το 504 μ.Χ. στην Αντιόχεια της Συρίας που ήταν και οι τελευταίοι. Ας επισκεφτούμε την καρδιά του 19ου αιώνα, λίγα χρόνια προτού ο Κουμπερτέν οραματισθεί τους σύγχρονους Ολυμπιακούς Αγώνες.

Τούτη η ιστορική αναδρομή μάς επιτρέπει να τονίσουμε το εξής: Υπήρξε μια εποχή κατά την οποία οι ανερχόμενες πνευματικές ελίτ δεν περιφρονούσαν – και μάλιστα από θέση αρχής – την αθλητική δραστηριότητα. Αντιθέτως, την εποχή εκείνη, οι πρώτες κριτικές προέρχονταν συνήθως από την Καθολική Εκκλησία, η οποία τον θεωρούσε τον αθλητισμό ως μια σατανική «επινόηση των Προτεσταντών». Επιπλέον, αρχής γενομένης από τη Γερμανία, οι εθνικιστικοί κύκλοι της εποχής -ακολουθώντας το παράδειγμα του ήρωα των αντιναπoλεόντειων εθνικοαπελευθερωτικών πολέμων, Φρίντριχ Γιαν, άρχισαν να ιδρύουν εκείνα τα περίφημα, στρατιωτικά οργανωμένα γυμναστικά σωματεία, με σκοπό να προετοιμάσουν τη νεολαία για τα μελλοντικά της στρατιωτικά και «πατριωτικά» καθήκοντα. Αντίστοιχα σωματεία ιδρύθηκαν, καθ’ όλον τον 19ο αιώνα, και στα αναδυόμενα ευρωπαϊκά έθνη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα περίφημα Sokol της Boημίας.

Ο Friedrich Ludwig Jahn (1778-1852) υπήρξε γερμανός εθνικιστής και πρωτοπόρος του κινήματος των γυμναστικών συλλόγων Turnvereine. Συμμετείχε στους Ναπολεόντειους Πολέμους, τόσο ως μέλος του τακτικού πρωσικού στρατού όσο και ως διοικητής ενός τάγματος εθελοντών στου οποίου την ίδρυση συμμετείχε. Εβλεπε το γυμναστικό κίνημα ως μέσο αφύπνισης της γερμανικής νεολαίας με σκοπό τον αγώνα για την ενοποίηση της Γερμανίας.

Στη Βοημία το τσεχικό εθνικιστικό γυμναστικό κίνημα ιδρύθηκε το 1862 από τους Miroslav Tyrs και Jindich Fϋgner. Αντλώντας έμπνευση από την Αρχαία Ελλάδα και το γερμανικό γυμναστικό κίνημα και προωθώντας την αρχή «νους υγιής εν σώματι υγιεί», συνδύαζε αθλητικές και πολιτιστικές δραστηριότητες με σκοπό τη διάδοση του πατριωτισμού. Συνδέεται στενά με την τσέχικη εθνική αναγέννηση, την ίδρυση του τσεχοσλοβακικού κράτους και την άνοδο του σλαβικού εθνικού αισθήματος γενικότερα, εφόσον το κίνημα εμφανίστηκε στο σύνολο σχεδόν των σλαβικών χωρών.

Είναι αυτό ακριβώς το ισχυρό γυμναστικό-εθνικιστικό κίνημα που θ’ αποτελέσει βασικό φορέα αντίστασης στην προσπάθεια να μεταλαμπαδευτεί το «αγγλικό αθλητικό πνεύμα» στην ηπειρωτική Ευρώπη: οι επικεφαλής τους κατήγγελλαν διαρκώς τον ανοιχτά αντιωφελιμιστικό προσανατολισμό του εν λόγω πνεύματος όχι μόνον ως «παρακμιακό και νοσηρό πάθος» μα και ως Δούρειο Ιππο του σύγχρονου «κοσμοπολιτισμού». Εξού και η απαγόρευση συμμετοχής Εβραίων στις οργανώσεις αυτές, η οποία τους ώθησε να ιδρύσουν το δικό τους γυμναστικό κίνημα, τα περίφημα σωματεία «Μακάμπι».

Από το ίδιο κίνημα προέρχεται, σ’ έναν βαθμό, και το μοντέλο φυσικής αγωγής του γαλλικού εκπαιδευτικού συστήματος – ειδικά μετά την ήττα του 1870 (κατά τον γαλλοπρωσικό πόλεμο).

Οι νέες, τώρα, πνευματικές και κοινωνικές ελίτ έβλεπαν την αθλητική δραστηριότητα μ’ εντελώς διαφορετικό μάτι. Ας μην ξεχνάμε άλλωστε ότι, τόσο στη Γαλλία όσο και στην υπόλοιπη Ευρώπη, η ίδρυση των πρώτων αθλητικών σωματείων υπήρξε απόρροια τούτης της τόσο χαρακτηριστικής «αγγλομανίας» από την οποία διαπνεόταν η νέα βιομηχανική και φιλελεύθερη αστική τάξη. Οι εν λόγω ελίτ δεν αντιλαμβάνονταν την αθλητική δραστηριότητα απλά ως ένδειξη πως κάποιος ανήκει στα προνομιούχα στρώματα, μα κυρίως ως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά δείγματα νεωτερισμού και «Προόδου» – όπως ακριβώς συνέβαινε και με τη μόδα ή τον τουρισμό, που άρχιζαν τότε να γνωρίζουν ημέρες δόξας. Υπό αυτό το πνεύμα επίσης, το περιοδικό «Le Sport» (ιδρυθέν το 1854), παρουσιαζόταν με καμάρι ως «το περιοδικό της καλής κοινωνίας».

Το εξής απόσπασμα του Γκυ ντε Μωπασάν (από άρθρο του στην εφημερίδα «Gil Blas» της 6/9/1887) καταδεικνύει εξαιρετικά πόσο στενά συνδέονταν αυτοί οι τρείς τομείς: «Αλλοτε πηγαίναμε στη θάλασσα για να κολυμπήσουμε. Σήμερα, αντιθέτως, πηγαίνουμε στις παραλίες προκειμένου να επιδοθούμε σε μια εντελώς διαφορετική δραστηριότητα […]. Οι άνδρες ντυμένοι με μια ολόσωμη άσπρη φόρμα, και οι γυναίκες ντυμένες με κοντή φούστα και μια μαύρη μπλούζα. Ολοι όμως με μια ρακέτα ανά χείρας […]. Οι άνθρωποι αυτοί – οι δύστυχοι αυτοί άνθρωποι -, που επιδεικνύουν την τρέλα τους όπως παλιότερα ο τρελός του χωριού, έχουν προσβληθεί από μια ασθένεια αγγλικής προέλευσης: το lawn-tennis».

Πώς όμως κατέληξαν οι διανοούμενοι – τουλάχιστον μέχρι τα πρώτα χρόνια του 21ου αιώνα – να θεωρούν το ποδόσφαιρο ως ένα παιχνίδι που παίζουν αναλφάβητοι με σορτσάκια με σκοπό την τέρψη φανατισμένων μαζών, πολιτικά αλλοτριωμένων και αποβλακωμένων από το αλκοόλ – για να επαναλάβουμε τις αγαπημένες διατυπώσεις του Ζαν-Μαρί Μπρομ. Πολλώ δε μάλλον που αρχικά ήταν η αριστοκρατική και αστική ελίτ, η οποία κυβερνούσε την καπιταλιστική Αγγλία του 19ου αιώνα, αυτή που έπαιζε το λεγόμενο «football association». Μάλιστα τους κανόνες του τους αποφάσισαν το 1863 οι αντιπρόσωποι έντεκα ιδιαίτερα περίβλεπτων public schools σε μια συνάντηση στη Freemason’s Tavern του Λονδίνου, μέσα από μια έντονη διαμάχη σχετικά με τη χρήση των χεριών και των ποδιών.

Για την πλειονότητα των ιστορικών, η απάντηση στο ερώτημά μας είναι προφανής: Χάρις, μεταξύ άλλων, στον ελάχιστο εξοπλισμό που απαιτεί, το ποδόσφαιρο αποτέλεσε το πρώτο σύγχρονο άθλημα το οποίο η βρετανική εργατική τάξη ιδιοποιήθηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου, για ν’ ακολουθήσουν στη συνέχεια οι εργατικές τάξεις των υπόλοιπων εθνών που είχε σύρει η Αγγλία στον σίφουνα του παγκόσμιου εμπορίου, με μόνη και παράξενη εξαίρεση τις ΗΠΑ. Ετσι, ήδη από τη δεκαετία του 1880, το ποδόσφαιρο είχε μετατραπεί στο κατεξoχήν people’s game σε βαθμό μάλιστα που ο μεγάλος μαρξιστής ιστορικός Ερικ Χομπσμπάουμ έφτασε να το αποκαλέσει «κοσμική θρησκεία του βρετανικού προλεταριάτου».

Ορισμένοι παράγοντες που εξηγούν τούτη την ιδιοποίηση είναι η εφαρμογή της νέας εργατικής νομοθεσίας, και πιο συγκεκριμένα η περίφημη αργία του σαββατιάτικου απογεύματος, την οποία τα βρετανικά συνδικάτα κατέκτησαν έπειτα από σκληρούς αγώνες και η οποία ήταν ακόμη άγνωστη στην ηπειρωτική Ευρώπη. Κομβική όμως υπήρξε και η επίσημη αναγνώριση της ιδιότητας του επαγγελματία ποδοσφαιριστή, που λαμβάνει χώρα το 1885, παρά την οξεία αντίθεση των αριστοκρατών υποστηρικτών του ερασιτεχνικού αθλητισμού και του ολυμπιακού ιδεώδους. Η αναγνώριση αυτή θα επέτρεπε πλέον στα εργατικά σωματεία ν’ ανταγωνιστούν ισότιμα τις ποδοσφαιρικές ομάδες της αστικής και αριστοκρατικής ελίτ.

Οσο παράξενο κι αν ακούγεται σήμερα, ο επαγγελματικός χαρακτήρας του ποδοσφαίρου υπήρξε αρχικά διεκδίκηση ουσιωδώς εργατική. Κατά τ’ άλλα, οι ιστορικοί του βρετανικού αθλητισμού θεωρούν τη νίκη της Blackburn Olympic (ομάδας των υφαντουργών και των μεταλλουργών) επί των Old Etonians (ομάδας της αστικής και αριστοκρατικής ελίτ), με σκορ 2-1, κατά τον τελικό του Κυπέλλου Αγγλίας, στις 31 Μαρτίου του 1883, ως αλλαγή σκυτάλης ανάμεσα στο αρχικό, ελιτίστικο ποδόσφαιρο και σε ό,τι θα μετατρεπόταν στη συνέχεια στο εργατικό λαϊκό ποδόσφαιρο του 20ου αιώνα.