Πολιτική στην άκρη της νύχτας

Το Προσφυγικό χρησιμοποιείται εδώ και πολλά χρόνια ως εργαλείο γεωπολιτικής, κυρίως από την Τουρκία (αλλά και το Πακιστάν) και ως εργαλείο εσωτερικής πολιτικής διαμάχης από τα πολιτικά κόμματα στην Ευρώπη. Είναι έτσι; Ή είναι μόνο έτσι; Ούτως ή άλλως ασκεί μεγάλη επιρροή στη μορφολογία της ευρωπαϊκής Δεξιάς και Αριστεράς. Πολλά από τα πολιτικά χαρακτηριστικά των δύο ιδεολογικών επικρατειών αναπτύσσονται και σε αναφορά με το Προσφυγικό. Υπό αυτούς τους όρους και η ανθρωπιστική διάσταση του φαινομένου αποδυναμώνεται και η πολιτική ερμηνεία του συσκοτίζεται και οι απαντήσεις μετατίθενται. Το Προσφυγικό πακετάρεται μέσα σε μια γενικότητα. Κρυμμένο πίσω από απλουστεύσεις και αφαιρέσεις καταλήγει μια ηθικολογική πολιτική κατασκευή. Δεν είναι συμπαγές φαινόμενο και επομένως δεν μπορούν να προταθούν εύκολες και απαλλαγμένες από αντιφάσεις πολιτικές. Για παράδειγμα, εκτός της αντιπροσφυγικής βίας (και η ιδεολογική παρερμηνεία, μορφή βίας είναι) υπάρχει και η ενδοπροσφυγική βία. Πολιτιστικές και συμπεριφορικές διαφορές, εθιμικά στοιχεία που στη Δύση έχουν εξαφανιστεί, μπορεί μέσα στην προσφυγική κοινότητα να εκδηλωθούν, συνήθως σε βάρος των αδύνατων μελών της. Στα παιδιά και τις γυναίκες. Οι υποστηρικτές, επίσης έχουν ανομοιογένεια. Ανιδιοτελείς, αγνοί πολίτες και υποστηρικτικές ομάδες, αλλά και επαγγελματίες που βιοπορίζονται μέσα από το Προσφυγικό. Επαγγελματίες που προτιμούν να εργάζονται στην Ελλάδα, χώρα της Δύσης, από την π.χ. Κεντρική Αφρική. Αλλά ανομοιογενείς είναι και οι επικριτές. Υπάρχουν αυτοί που δυσφορούν, λόγω λειτουργικών προβλημάτων στα μέρη εγκατάστασης δομών φιλοξενίας, αλλά και αυτοί που ιδεολογικά ανήκουν στη Ακροδεξιά και που απλώς βρίσκουν δίοδο στο ενδιάθετο μίσος τους. Δεν είναι όλοι οι αντιρρησίες ακροδεξιοί, ούτε όλοι οι υποστηρικτές αγνοί. Μοιάζει προφανές, αν όμως ανατρέξει κανείς στην κειμενογραφία, θα δει ότι τη διατρέχουν αυτές οι εσωτερικές απλουστεύσεις. Ιδεολογικού ή συναισθηματικού χαρακτήρα.

Η ΝΔ σε μεγάλο βαθμό είχε εκμεταλλευτεί τα πολλαπλά προβλήματα που γέννησε η προσφυγική κρίση του 2015 και μετά. Πολλά στελέχη της (όχι, φυσικά, όλα) ανέχονταν (αν δεν διέγειραν) ακόμα και ακραίες συμπεριφορές και μια ρητορική πολιτιστικής ανασφάλειας ή και ξενοφοβίας. «Λούστηκε» βεβαίως το κοινό που διαμόρφωσε, όταν αποκαλύφθηκε ότι ούτε εύκολα, ούτε γρήγορα αντιμετωπίσιμο ήταν το προσφυγικό φαινόμενο. Υβρίζονταν από τους χθεσινούς συνομιλητές της. Το Προσφυγικό, ιδίως κατά την πενταετία ΣΥΡΙΖΑ, έγινε όργανο σκληρού αντιπολιτευτικού λόγου και πράξης. Σήμερα ό,τι συμβαίνει ερμηνεύεται με το βίωμα των προηγούμενων χρόνων. Σηκώνεται ενοχοποιητική σκόνη, που ούτε επιλύει πρωτογενή προβλήματα, ούτε αντιμετωπίζει τα δευτερογενή. Ακόμα όμως και σε αυτό το επίπεδο, υπάρχει διαφωνία. Τι είναι πρωτογενές και τι δευτερογενές; Ποιο είναι ρίζα, ποιο είναι επιφαινόμενο; Για κάποιους αναλυτές, πρωτογενές είναι η στρατηγική και τακτική της Τουρκίας που πιέζει την Ευρώπη διά της Ελλάδας, δημιουργώντας ροές και διασυνοριακές πιέσεις. Συνδέεται με την αναθεωρητική, επικρατειακή πολιτική της, που την πληρώνουν στο τέλος οι πρόσφυγες. Ετσι (κατ’ αυτούς) το Προσφυγικό σχετίζεται δευτερογενώς με τη γενική μεσανατολική και κεντροασιατική κρίση, απλώς το εκμεταλλεύεται η γειτονική μας χώρα που έχει δομημένες αναθεωρητικές θέσεις. Για άλλους όμως αναλυτές, είναι ένα θεμελιώδες ανθρωπιστικό πρόβλημα, που γεννιέται είτε από τον πόλεμο, είτε από την οικονομική και θεσμική κρίση που βιώνουν μεγάλα τμήματα πληθυσμού στις χώρες αυτές. Δημιουργεί ιδεολογικά ρεύματα στη Δύση, διεγείρει ανασφάλειες ιδίως στα λεγόμενα «λαϊκά στρώματα». Επομένως δεν είναι προκύπτον, αλλά γενεσιουργό.

Το αντιπροσφυγικό αίσθημα, οι διάφορες προσφυγικές πολιτικές, φύονται στο πεδίο της ιδεολογίας; Συγκροτούνται πάνω στον γενικό φόβο στην αλλότητα ή είναι πρόβλημα επιχειρησιακής πρακτικότητας; Η αδυναμία εκλογίκευσης, μεταφράζεται και στο αντικρουόμενο χάος των εφαρμοζόμενων πολιτικών.

Ο Δημήτρης Σεβαστάκης είναι ζωγράφος, καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΕΜΠ