Δημοκρατία ή βασιλεία;

Ο θάνατος και η κηδεία του Κωνσταντίνου, ο οποίος βασίλευσε σε μια σύντομη αλλά ταραγμένη περίοδο της σύγχρονης ιστορίας μας, επανέφερε στο προσκήνιο το ζήτημα της βασιλείας – ή ακριβέστερα της βασιλευόμενης έναντι της αβασίλευτης δημοκρατίας. Είναι φανερό ότι πενήντα σχεδόν χρόνια μετά το τελευταίο δημοψήφισμα στο οποίο κλήθηκε ο λαός να επιλέξει ανάμεσα στα δύο, μπορεί να θεωρηθεί οριστική η κατάργηση της βασιλείας. Ομως, η βασιλεία διατηρεί τους οπαδούς της – ή έστω τους συναισθηματικά δέσμιους σε μια παράδοση και μια ιστορία στην οποία παίζει κεντρικό ρόλο. Και υπάρχουν επιχειρήματα υπέρ του βασιλικού θεσμού σε μια δημοκρατία. Συνήθως, όμως, τα επιχειρήματα αυτά αφορούν τη σκοπιμότητα διατήρησής του όταν υφίσταται ήδη. Τίθεται τότε θέμα κόστους έναντι οφέλους με την πολιτειακή μεταβολή. Αν και εφόσον δεν επηρεάζει άμεσα τα πολιτικά πράγματα η ύπαρξη κληρονομικού άρχοντα, αν προσθέτει ένα παλιωμένο για πολλούς, επιθυμητό όμως για πολλούς άλλους, στοιχείο αίγλης, η πλάστιγγα γέρνει υπέρ της διατήρησης του θεσμού.

Μόνο σε περίπτωση που καταλάβει τον θρόνο πρόσωπο που δρα ιδιογνωμόνως σε ορισμένα ζητήματα ή να αποκλίνει η συμπεριφορά του από την εικόνα που η παράδοση απαιτεί από το πρόσωπο στην κορυφή της πολιτείας, μπορεί να τεθεί ζήτημα αλλαγής του πολιτεύματος. Αυτό συνέβη με τον άγγλο μονάρχη Εδουάρδο Η΄ το 1936, ο οποίος παραιτήθηκε από τον θρόνο. Η τυχόν άρνησή του να παραιτηθεί θα είχε οδηγήσει σε μεγάλη πολιτειακή κρίση και ενδεχομένως να είχε τεθεί υπό αμφισβήτηση η βασιλεία ως σύστημα διακυβέρνησης.

Από την άλλη μεριά, και η επιχειρηματολογία υπέρ της αβασίλευτης δημοκρατίας που εκθέτει το παράλογο του θεσμού μέσω του οποίου κληρονομείται το ανώτατο αξίωμα μιας χώρας ωσάν να ήταν η χώρα ιδιοκτησία – έστω υπό όρους – του κληρονόμου-μονάρχη.

Ωστόσο, αρκετές είναι οι χώρες υπό καθεστώς συνταγματικής μοναρχίας που δεν υστερούν σε ποιότητα δημοκρατίας από άλλες με πολίτευμα αβασίλευτης δημοκρατίας – όπως είναι η Ολλανδία, η Νορβηγία και το Βέλγιο, μεταξύ άλλων.

Πιστεύω ότι υπάρχει ένα στοιχείο που παίζει κυρίαρχο ρόλο στην επιλογή ανάμεσα σε αιρετό ή κληρονομικό άρχοντα σε μια σύγχρονη δημοκρατία, και αυτό είναι η ανάγκη εμπιστοσύνης σε αυτόν. Μπορεί να εμπνέει εμπιστοσύνη στο κοινό ένας βασιλιάς ή μια βασίλισσα, ένας ή μία πρόεδρος δημοκρατίας αν λειτουργεί ορθά ως κέντρο ευθύνης: αν τηρεί τους κανόνες της συνταγματικής τάξης, αν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες των πολιτών, αν σε κρίσιμες στιγμές βρεθεί στο ύψος των περιστάσεων. Τι είδους, όμως, εμπιστοσύνη απολαμβάνει ο ανώτατος άρχοντας; Στη σύγχρονη πολιτική ανάλυση γίνεται διάκριση ανάμεσα στην αδρή και στη λεπτή εμπιστοσύνη. Η αδρά εμπιστοσύνη είναι συμπαγής και αδιαμεσολάβητη. Είναι η εμπιστοσύνη που έχει κάποιος σε συγγενή, συντοπίτη, στενό φίλο. Η λεπτή εμπιστοσύνη προκύπτει πάντα από μια μεσολαβημένη σχέση που συνεπάγεται τη δυνατότητα ελέγχου και λογοδοσίας. Σε μια προεδρευόμενη δημοκρατία, η εμπιστοσύνη στο πρόσωπο σε ρόλο ανώτατου άρχοντα είναι πάντα λεπτή.

Το ίδιο ισχύει και με τον βασιλιά ή τη βασίλισσα στη βασιλευόμενη δημοκρατία, με τη διαφορά ότι διατηρούνται στο φαντασιακό των πολιτών ίχνη μιας αδρής εμπιστοσύνης, συνυφασμένης με μια συναισθηματική σχέση με το πρόσωπο και την οικογένεια της βασιλεύουσας προσωπικότητας. Σε μια ανοιχτή κοινωνία αυτή η αδρή εμπιστοσύνη παίζει μικρότερο ρόλο. Γι’ αυτό και η βασιλεία είναι ανεκτή σε μια ανοιχτή κοινωνία μόνο στον βαθμό που ο ρόλος του ανώτατου άρχοντα μοιάζει όλο και περισσότερο σε εκείνον του προέδρου Δημοκρατίας.

Ο Δημήτρης Δημητράκος είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας & Θεωρίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών