Η Αθήνα της Μεγάλης Ιδέας

Τη μία χρονιά λαμπερή υποδέχεται τους πρώτους σύγχρονους Ολυμπιακούς Αγώνες και την επόμενη αποχαιρετά τους εθελοντές που είναι έτοιμοι να στρατευτούν στον «ατυχή», όπως αποδείχθηκε, πόλεμο του 1897 μπροστά στο Θησείο, ενώ μερικούς μήνες αργότερα τους μοιράζει συσσίτιο. Είναι η Αθήνα στην πιο πυκνή ιστορική περίοδό της, σύμφωνα με την ιστορικό Χριστίνα Κουλούρη. Στα χρόνια 1896 έως 1922, τότε που συνέβη η «συγκλονιστικότερη μεταμόρφωσή της» χάρη στον ηλεκτρισμό, την εμφάνιση των πρώτων αυτοκινήτων, τα καινούργια κτίρια και τον διεθνή αέρα στο ντύσιμο των Αθηναίων. Είναι η Αθήνα που έζησε τον «ατυχή» πόλεμο, τους Βαλκανικούς, τον Α’ Παγκόσμιο και τη Μικρασιατική Καταστροφή, αλλά κι εκείνη που διασκέδασε με τις μελωδίες της οπερέτας, απόλαυσε τα καλοκαιρινά μπάνια στο Φάληρο και έκανε εκδρομές στην Κηφισιά με το ατμοκίνητο «Θηρίο» που ξεκινούσε από την Πλατεία Λαυρίου. Και είναι αυτή η Αθήνα που πρωταγωνιστεί στο ιστορικό ντοκιμαντέρ «Η Αθήνα και η Μεγάλη Ιδέα 1896-1922», του οποίου την επιμέλεια, το σενάριο και τη σκηνοθεσία υπογράφει η Μαρία Ηλιού στο δεύτερο από τα πέντε της σειράς που αφορούν την ιστορία της πρωτεύουσας.

Ασπρόμαυρα καρέ – ανέκδοτα σε ποσοστό που αγγίζει το 80%, σύμφωνα με τη σκηνοθέτρια – που εντοπίστηκαν σε αρχεία της Ευρώπης, της Αμερικής και της Αυστραλίας συνθέτουν τον κορμό του ντοκιμαντέρ – και ορισμένα εξ αυτών παρουσιάζονται στη φωτογραφική έκθεση -, από το οποίο δεν λείπει και αρχειακό κινηματογραφικό υλικό.

Η Αθήνα που μέσα σε 25 χρόνια έζησε τις συνέπειες πέντε πολέμων και βίωσε την εμπειρία του Εθνικού Διχασμού αποκαλύπτεται όχι μόνο μέσα από τις εικόνες. Βασικό ρόλο έχει ο ήχος. Χαρακτηριστικοί ήχοι εποχής χρησιμοποιήθηκαν για να ζωντανέψει η ιστορία της πόλης, ενώ η πρωτότυπη μουσική της ταινίας συνετέθη από τον Νίκο Πλατύραχο, βασισμένη στις δημοφιλείς μελωδίες της εποχής.

Η δομή του ντοκιμαντέρ – στο οποίο συμμετέχουν οι Ρόντρικ Μπίτον, Αλέξανδρος Κιτροέφ (ιστορικός σύμβουλος του εγχειρήματος), Μαρίνα Λαμπράκη – Πλάκα, Τζιμ Ράιτ, Νίκος Βατόπουλος, Χριστίνα Κουλούρη, σερ Μάικλ Λούελιν Σμιθ, Κάθλιν Φλέμινγκ, Λάμπρος Λιάβας και Αρτεμις Σκουμπουρδή – είναι χρονολογική, ωστόσο ενδιάμεσα αναπτύσσονται μικρότερες θεματικές, ώστε η Ιστορία να συναντά την ανθρώπινη διάσταση και τελικά ο θεατής, χωρίς να αποφεύγονται τα στερεότυπα, να «περπατά» στη «φωτεινή» πλευρά της Αθήνας, με τις κυρίες που κρατούν ομπρέλες για τον ήλιο, αλλά και τη «σκοτεινή», στα σοκάκια και τις φτωχογειτονιές με τους μάγκες και τα υψηλά ποσοστά εγκληματικότητας.

Κι αν στα 90 λεπτά του ντοκιμαντέρ η προσοχή διασπάται από τον λόγο και την εναλλαγή των εικόνων, στην έκθεση οι επισκέπτες έχουν την ευκαιρία να περιεργαστούν με τον δικό τους ρυθμό το μουσικό θέατρο με τους δυο πυργίσκους στο Νέο Φάληρο. Να δουν τις πρώτες ανασκαφές στον Κεραμεικό. Να γνωρίσουν την ψυχαναλύτρια, πριγκίπισσα Μαρία Βοναπάρτη, σύζυγο του πρίγκιπα Γεώργιου. Να παρατηρήσουν τους γάλλους στρατιώτες την ώρα που φυλάνε σκοπιά στην Αθηνά Νίκη, αλλά και τις δεκάδες πινακίδες των καταστημάτων γραμμένες κυρίως στη γαλλική γλώσσα. Να βρεθούν μπροστά στη σκηνή του «αναθέματος» του Ελευθέριου Βενιζέλου από τον αρχιεπίσκοπο Αθηνών Θεόκλητο, αλλά και στους πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής που είχαν καταλύσει στα θεωρεία του Δημοτικού Θεάτρου της Αθήνας. Και να αφεθούν στη συγκίνηση που προκαλούν τα προσφυγόπουλα που κάνουν γυμναστική μπροστά από τους Στύλους του Ολυμπίου Διός, αλλά και η μικρή προσφυγοπούλα που κάθεται στην αγκαλιά ενός εύζωνα στην καρδιά της πόλης.