Γήπεδο Παναθηναϊκού, Μάρτης 1943 και ένας αγώνας που δεν έγινε

Σοφή η τοποθέτηση του ολλανδού σκεπτικιστή Μπαοντεντάικ σχετικά με τη στάση του ιερατείου της διανόησης απέναντι στο ποδόσφαιρο: «Δεν ασχολούνται με τη φύση του αθλήματος γιατί τους προκαλεί δέος αναλογιζόμενοι την αποδοχή του από τις λαϊκές μάζες και όχι μόνον. Μια αποδοχή που δεν απασχολεί κανέναν “-ισμό”… Τους ισοπεδώνει και ενώνει μοναδικά τους λαούς αδιαφορώντας για διχαστικά κινήματα, διαφωνίες πολιτικών συστημάτων, δόγματα όλων των αποχρώσεων, θρησκευτικών και πολιτειακών. Αυτό αλαφιάζει τα ιερατεία βλέποντας ότι χάνουν την αποκλειστική ποδηγεσία των όχλων, γιατί έτσι διαβάζουν τους λαούς…». Το ποδόσφαιρο αδιαφορώντας για την ύπαρξή τους διακονεί τη λειτουργικότητά του ακόμα και στις πιο δύσκολες στιγμές, αξιοποιώντας την προσήλωση των λαών στο περιεχόμενό του.

Στις 23 Φεβρουαρίου 1943 δημοσιεύεται η διαταγή του γερμανού στρατηγού Σπάινελ για την πολιτική επιστράτευση. Οι Ελληνες ηλικίας 16 – 45 ετών θα πρέπει να εργαστούν σε γερμανικές και ιταλικές υπηρεσίες και μάλιστα έξω από την Ελλάδα. Την επομένη η Αθήνα είναι ένα ηφαίστειο.

Αρχίζει η θρυλική παλλαϊκή εξέγερση. Γυναίκες και άντρες βγαίνουν στους δρόμους και ψάλλουν τον εθνικό ύμνο. Μια μεγάλη ομάδα διαδηλωτών φτάνει στα Παλαιά Ανάκτορα, όπου είναι τα γραφεία της κυβέρνησης Λογοθετόπουλου. Αλλοι διαδηλωτές κατευθύνονται προς την οδό Μπουμπουλίνας και Τοσίτσα, που είναι το κτίριο του υπουργείου Εργασίας. Οι καραμπινιέροι που το φυλάνε πυροβολούν. Το πλήθος προχωρεί, μπαίνει μέσα και βάζει φωτιά στα αρχεία. Πρώτος απολογισμός 3 νεκροί και 40 τραυματίες…

Η μια απεργία ακολουθεί την άλλη. Πρώτα οι υπάλληλοι της τηλεφωνικής. Η Γκεστάπο συλλαμβάνει 200 απεργούς, αλλά κατορθώνουν να δραπετεύσουν πριν οδηγηθούν στο στρατοδικείο. Μετά οι μαθητές των σχολείων. Λίγο αργότερα οι δημόσιοι υπάλληλοι.

Το μεγάλο αυτό δράμα παίζεται εκείνες τις μέρες, που είναι και Αποκριές. Αλλά ποιος είχε κέφι με τέτοιο μακελειό για μασκαράτες. Μόνο μερικά παιδιά που δεν συνειδητοποιούσαν το μέγεθος της τραγωδίας μασκαρεύτηκαν. Οι μεγάλοι μέχρι να γίνει επίσημη δήλωση, ότι δεν θα πραγματοποιηθεί η πολιτική επιστράτευση ζούνε τις πιο σκοτεινές ώρες της ζωής τους.

Κυριακή 28η, τελευταία ημέρα του Φλεβάρη του 1943. Κατοχή στην πιο σκληρή της ώρα και ημέρα της κηδείας του Κωστή Παλαμά που πέθανε την προηγούμενη βραδιά, 27 Φεβρουαρίου. Ο θάνατός του γίνεται αφορμή γενικού ξεσηκωμού. Ο λαός κηρύσσει εθνικό πένθος θέλοντας έτσι να δώσει πάνω στο φέρετρό του τον όρκο ότι θα συνεχίσει την αντίσταση. Γυναίκες και άντρες, παιδιά και γέροι άφησαν τα σπίτια τους και τις δουλειές τους και πήγανε περπατώντας στο A΄ Νεκροταφείο, κατακλύσανε την εκκλησία, τον περίβολο και τα προπύλαια για να συνοδεύσουν στην τελευταία του κατοικία τον μεγάλο ποιητή.

Στις 5 Μαρτίου γίνεται μια νέα τεράστια διαδήλωση, που φτάνει πάλι μέχρι το υπουργείο Εργασίας για να γίνουν νέες μάχες. Απολογισμός 4 νεκροί και εκατοντάδες τραυματίες. Το κακό έχει πάρει διαστάσεις. Ο πρωθυπουργός Λογοθετόπουλος υποχρεώνεται να δηλώσει ότι δεν θα γίνει η επιστράτευση. Βάζουν να κάνει καθησυχαστικές δηλώσεις και τον Αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό. Οι κατακτητές είναι τρομοκρατημένοι, γιατί η Αθήνα έχει την όψη επαναστατημένης πόλης. Είχε κι ο ίδιος ο Δαμασκηνός παίξει τότε τον ρόλο του. Είχε απειλήσει κι αυτός τους Γερμανούς, ότι αν μέχρι της 7ης Μαρτίου δεν ανασταλεί η επιστράτευση, θα δώσει εντολή να κτυπήσουν οι καμπάνες όλων των εκκλησιών πένθιμα. Αυτό θα ήταν και το σύνθημα για μια καθολική αντίσταση μ’ επικεφαλής τον Αρχιεπίσκοπο.

Στην ώρα μηδέν, και έχοντας μπροστά τους την αδυναμία συναθροίσεων και μεγάλων συγκεντρώσεων, μακριά από τον κίνδυνο επεμβάσεως των γερμανικών Ες-Ες, οι οργανώσεις αναζητούν τη λύση στο Δήλιο πρόβλημα… Την απάντηση τη δρομολογεί ο πρόεδρος του Ολυμπιακού και πρώην δήμαρχος Πειραιά Μιχάλης Μανούσκος, έχοντας βιώσει ένα περιστατικό του προηγούμενου έτους, με σημείο αναφοράς το γήπεδο του Παναθηναϊκού στη Λεωφόρο Αλεξάνδρας, ένα από τα πιο περιζήτητα γήπεδα, όπου είχαν τοποθετηθεί προβολείς εξ Αμερικής και διέθετε εξαιρετικό φωτισμό…

Εκεί έλαβε χώρα το γνωστό και ως «αντιστασιακό ντέρµπι» την άνοιξη του 1942. Παναθηναϊκός και ΑΕΚ έδιναν φιλικό αγώνα – τον οποίο διαιτήτευσε αυστριακός αξιωματικός των κατοχικών δυνάμεων, για να ελέγχει την κατάσταση -, µε σκοπό τα έσοδα να διατεθούν στο νοσοκομείο «Σωτηρία» που φιλοξενούσε πολλούς αθλητές οι οποίοι, όπως και πολλοί άλλοι τότε, υπέφεραν από φυματίωση. Τελικά, οι Γερμανοί αρνήθηκαν το συγκεκριμένο αίτημα, µε αποτέλεσμα οι αρχηγοί των δύο ομάδων (Κρητικός του Παναθηναϊκού και Μαρόπουλος της ΑΕΚ) να πάρουν την πρωτοβουλία να µην ξεκινήσουν τον αγώνα, ανεβαίνοντας παράλληλα στις εξέδρες και εξηγώντας στους φιλάθλους (περί τους 15.000) τον λόγο. Τότε ο κόσμος εξοργισμένος ξήλωσε τις εξέδρες, τα δοκάρια και ό,τι υπήρχε στο γήπεδο, και πήρε τον δρόμο για την Ομόνοια, για να διαδηλώσει κατά των κατακτητών. Επρόκειτο για µία από τις μεγαλύτερες αντικατοχικές διαδηλώσεις.

Το γεγονός αυτό ανέφερε στους οργανωτές, και με εντολή του ο Ευάγγελος Χέλμης σε συνεννόηση με τον Μηγιάκη και τον Τσολίνα το μετέφεραν στον Απόστολο Νικολαΐδη. Το γεγονός της επιστράτευσης απειλούσε εκατοντάδες χιλιάδες νέους να οδεύσουν στα γερμανικά στρατόπεδα εργασίας… Ηταν ήδη γνωστή η επιστράτευση στη Σερβία, όπου από 900.000 Σέρβων που όδευσαν στη Γερμανία μόλις το 10% επέστρεψε… Η πρόταση είχε να κάνει με έναν αγώνα στη Λεωφόρο ανάμεσα στη Μεικτή Αθηνών και τη Μεικτή Πειραιώς. Ηταν βέβαιο ότι η κοσμοσυρροή που παρουσιάστηκε την άνοιξη του προηγούμενου έτους θα είχε ανάλογη επιτυχία.

Ο Νικολαΐδης το συνέλαβε και επικοινώνησε αμέσως με τον Πουλίτσα, τον πρόεδρο του Συμβουλίου της Επικρατείας, και αυτός ενημέρωσε τον ιταλό στρατηγό Τζολόζο για το αίτημα των προέδρων του Ολυμπιακού και του Παναθηναϊκού. Ενας ποδοσφαιρικός αγώνας μεταξύ πόλεων ουδεμία σχέση έχει με συνάντηση αιωνίων εχθρών σε ό,τι αφορά φανατισμό και επεισόδια.

Η άδεια εδόθη για το πρώτο δεκαήμερο του Μάρτη. Η σκέψη προχωρημένη και λίαν επίκαιρη. Εξάλλου η ιταλική μεραρχία Acqui διέθετε ποδοσφαιρική ομάδα που συχνά-πυκνά έπαιζε μα ελληνικές ομάδες… Η κοσμοσυρροή ξεπερνά τις προσδοκίες των οργανωτών, χιλιάδες φίλαθλοι από Αθήνα και Πειραιά κατέκλυσαν την Λεωφόρο… Τα δελτία του ΕΑΜ μιλάνε για 20-25 χιλιάδες κόσμο, αριθμός απίστευτος για τα δεδομένα των μέχρι τότε ποδοσφαιρικών συναντήσεων… Μυημένοι και οι παίκτες των ομάδων. Εξ άλλου, ενταγμένοι στο ΕΑΜ ήταν ο Παπαντωνίου, ο Σίμος, ο Βασιλείου, ο Πολίτης, ο Ρίμπας.

Το ίδιο και οι Πειραιώτες Γιάννης Χέλμης, Βάζος, Μουράτης, Μινάρδος, …όλοι τους στρατευμένοι στην Αντίσταση. Οι δύο ομάδες παρατάχθηκαν στη σέντρα, αλλά ο αγώνας δεν ξεκίνησε ποτέ.

Κυριαρχούσαν συνθήματα άσχετα με τα συνήθη ποδοσφαιρικά… «Λευτεριά», «Οχι στην επιστράτευση», «Ζήτω η Ελλάς», «Οχι δούλοι στα κάτεργα των Γερμανών». Και ξαφνικά ένας χείμαρρος νέων ανθρώπων χύθηκε στο ποδοσφαιρικό τερέν. Αγκαλιάζοντας και παρασύροντας τους παίκτες έγινε ένα τσουνάμι αγανάκτησης και θυμού εναντίον των κατακτητών… Οι Γερμανοί, αιφνιδιασμένοι, τους ακολουθούσαν από απόσταση. Πλημμύρισαν όλοι οι δρόμοι που οδηγούσαν στο Σύνταγμα από Βασιλίσσης Σοφίας μέχρι Ιπποκράτους. Και φτάνοντας στο Σύνταγμα οι Γερμανοί πυροβόλησαν σκοτώνοντας 10 διαδηλωτές και τραυματίζοντας εκατοντάδες. Το αίμα χύθηκε άφθονο, αλλά η διαδήλωση είχε συνέπεια να στραπατσαριστεί άσχημα η κυβέρνηση.

Η μεγάλη εξέγερση του λαού είχε σαν αποτέλεσμα να κλονιστεί συθέμελα η κυβέρνηση. Στις 7 Απριλίου του 1943 παραιτείται και ο Λογοθετόπουλος από πρωθυπουργός και διορίζεται ο παλιός πολιτικός Ιωάννης Ράλλης. Υπουργοί έγιναν ο αρεοπαγίτης Κ. Πουρνάρας, ο Αναστ. Ταβουλάρης, ο καθηγητής Ν. Λούβαρης, ο αντιναύαρχος Ν. Γέροντας, ο συνταγματάρχης Γρηγοράκης, ο Β. Καραπάνος και ο Εκτορ Τσιρονίκος, που ανέλαβε το υπουργείο Οικονομικών. Ο Θ. Τουρκοβασίλης διορίστηκε διοικητής στην Τράπεζα της Ελλάδος.

Τελικά, τον Απρίλιο του 1943, η Γερμανική Διοίκηση απεδέχθη το αίτημα του Αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού και του νέου πρωθυπουργού Ιωάννη Ράλλη και ανέστειλε την επιστράτευση… Το ποδόσφαιρο, για μια ακόμη φορά, επιβεβαίωσε τους φόβους των ιερατείων εξουσίας… Η λαοφιλία του το κάνει ακαταμάχητο!