Επόμενο μάθημα: η όπερα

Ενας πανάρχαιος μύθος, μια γαλλική οπερέτα 160 ετών, η Τζένη Βάνου και το αστείρευτο κέφι των συντελεστών δημιούργησαν τις συνθήκες για να έρθουν οι μαθητές από 85 σχολεία – και σε 900 σχολικές μονάδες μέσω της εξ αποστάσεως παρακολούθησης της παράστασης και της χρήσης της εκπαιδευτικής εφαρμογής Opera Box App – σε όλη την Ελλάδα σε επαφή με το λυρικό θέατρο. Πρόκειται για το εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Η όπερα διαδραστικά στα σχολεία» για μονάδες Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, συνέχεια του προγράμματος που υλοποιήθηκε με μεγάλη επιτυχία από την Εθνική Λυρική Σκηνή στα δημοτικά σχολεία από το 2012 έως το 2015.

Στο επίκεντρο βρίσκεται η νέα παραγωγή «Η Ωραία Ελένη» σε μουσική σύνθεση του Κορνήλιου Σελαμσή, βασισμένη στην ομότιτλη οπερέτα του Ζακ Οφενμπαχ. Το λιμπρέτο είναι της Αλεξάνδρας Κ*, πάνω στα πρωτότυπα κείμενα των Ανρί Μεγιάκ και Λυντοβίκ Αλεβύ, ενώ τη σκηνοθεσία υπογράφει ο Γιάννης Καλαβριανός. Η παράσταση τοποθετεί τον μύθο της Ωραίας Ελένης στη σημερινή εποχή, και μέσα από αυτόν πραγματεύεται ζητήματα έμφυλων στερεοτύπων, ρόλων και ταυτοτήτων, τα οποία συνιστούν σημαντικό μέρος της σύγχρονης προβληματικής των εφήβων.

Για να εξοικειωθεί το νεαρό κοινό, όπως τονίζει ο Κ. Σελαμσής, με έργα τα οποία έχουν γραφτεί πριν από 150 ή 200 χρόνια, δημιουργήθηκαν νέα έργα με την αντίληψη, τα μέσα και την τεχνολογία της εποχής. «Παρότι η μουσική όπως έρχεται από το παρελθόν είναι πολύ πλούσια, εμείς δεν παύουμε να επιθυμούμε να φτιάξουμε νέες δυνατότητες για το κοινό. Η μεγαλύτερη πρόκληση είναι όταν οι άνθρωποι θέλουν αποκοπούν από οποιαδήποτε μορφής πληροφορία, η οποία έρχεται με έναν τρόπο επιβλητικό. Κάποιος δηλαδή τους λέει “τώρα πρέπει ν’ ακούσεις όπερα, τώρα πρέπει να μάθεις για την τέχνη κ.λπ.”. Η εφηβεία είναι το σημείο εκείνο όπου τα παιδιά απογαλακτίζονται ή τουλάχιστον ξεκινούν και προσπαθούν αποτινάξουν οτιδήποτε τους επιβάλλεται. Είναι μια υπέροχη στιγμή αντίστασης στη ζωή του ανθρώπου. Με απασχόλησε πολύ η σκέψη ότι πρέπει να κάνω κάτι κατάλληλο για εφήβους. Οπότε σκέφτηκα πως πρέπει να είμαι απολύτως ειλικρινής. Ηθελα να έχει πλάκα αυτό το έργο. Επίσης πρόσθεσα στιγμές όπου ερωτευόμουν το είδος. Η Αλεξάνδρα Κ* μετέφρασε τους στίχους με θρησκευτική ευλάβεια και υπέροχο τρόπο και τους προσάρμοσε στις μελωδίες τους Οφενμπαχ». Ο Κ. Σελαμσής εξηγεί ότι επιχείρησε να μετασχηματίσει τον Οφενμπαχ σε κάτι που αυτός επιθυμούσε, μουσικά, εφόσον το νέο πια έργο έχει και την υπογραφή του: «Ηθελα να γράψω τις πρόσθετες σκηνές όχι σε πρόζα αλλά να τις μετατρέψω σε μια “άλλη” όπερα: στην όπερα που συνδέει τα κομμάτια του Οφενμπαχ. Ετσι γεννήθηκε αυτό το καινούργιο έργο, στο οποίο οι ενδιάμεσες σκηνές που προχωρούν την πλοκή είναι αυτές που έχω συνθέσει εκ του μηδενός». Αρα μιλάμε για την «Ωραία Ελένη» του Οφενμπαχ ή για την «Ωραία Ελένη» του Οφενμπαχ και του Κορνήλιου Σελαμσή; «Ετσι όπως έχει πάρει σχήμα το έργο δεν μπορεί κανείς να πει ότι είναι του Οφενμπαχ. Πολλές φορές έχω σκεφτεί αν ήταν τώρα ο Οφενμπαχ από δίπλα μου θα με καρπάζωνε. Θα μου έλεγε σε ακραιφνή γαλλικά ότι “αυτό είναι απαράδεκτο; Γιατί το έκανες;”. Τι στην ευχή θα σκεφτόταν γι’ αυτόν τον “Φρανκενστάιν” που δημιούργησα;».

Το στοίχημα για τον συνθέτη ήταν να μπορέσει να καθηλώσει τον νεαρό θεατή μέσα από μια εμπειρία θέασης ενός έργου, με αυτά τα χαρακτηριστικά. Πώς θα αντιδράσουν άραγε οι μαθητές όταν ακούσουν μέσα στην πλοκή ενός αρχαίου μύθου σε μορφή όπερας να παρεμβάλλεται το τραγούδι της Τζένης Βάνου «Αν είναι η αγάπη αμαρτία;». «Το ξέρουν άραγε τα παιδιά αυτής της γενιάς;» αναρωτιέται ο συνθέτης του έργου. «Εχω κάνει ένα παιχνίδι με τη ζωντάνια του ρυθμού. Το έργο, παρότι είναι αρκετά αφηρημένο κάποιες στιγμές, έχει μια καταιγιστική ροή. Για παράδειγμα, παράλληλα με τον τραγουδιστή υπάρχει κάποιος που σχολιάζει τη δράση και σε αρκετά σημεία ειρωνεύεται». Σίγουρα ο σαρκασμός είναι ένα κλειδί για ν’ ανοιχτεί η πόρτα του ενδιαφέροντος των εφήβων. «Μ’ ενδιαφέρει πολύ γιατί κι εγώ σάρκαζα τον εαυτό μου γράφοντας το έργο. Σε κάποιο σημείο λέει, για παράδειγμα, η Ωραία Ελένη “πόση πλήξη μπορεί μια γυναίκα να αντέξει;”. Και κάποιος εδώ ακούγεται να λέει “έτσι είναι η όπερα, μια βασίλισσα που πλήττει!”».

Ο σκηνοθέτης της παράστασης Γιάννης Καλαβριανός τονίζει πως τα περισσότερα παιδιά που φοιτούν σε σχολεία της περιφέρειας δεν έχουν τη δυνατότητα να παρακολουθήσουν παραστάσεις λυρικού θεάτρου. «Η όπερα είναι ένα είδος το οποίο δεν έχει τη λαϊκή απήχηση που υπάρχει σε άλλες χώρες, οι οποίες έχουν μεγαλύτερη παράδοση στο λυρικό θέατρο. Αυτό επιδιώξαμε: να το κάνουμε, το είδος αυτό, πιο προσφιλές σε παιδιά που είναι δύσκολο να έρθουν σε επαφή με την τέχνη αυτή». Ο ίδιος επισημαίνει μια επιπρόσθετη δυσκολία: «Στην ουσία έχουμε ένα καινούργιο έργο. Ετσι προκύπτει η γνωριμία με τον Οφενμπαχ, αλλά μέσα από το καινούργιο έργο που έγραψε ο Κ. Σελαμσής, ο οποίος μπολιάζει την όπερα με νέους τρόπους, με καινούργια γλώσσα. Ενα έργο δηλαδή που συνδυάζει τα λυρικά μέρη του Οφενμπαχ και εκείνα που έγραψε ο Κορνήλιος». Η νέα αυτή παράσταση συστήνει τον μύθο της Ωραίας Ελένης μέσα από μια σύγχρονη ματιά που πραγματεύεται ζητήματα έμφυλων στερεοτύπων, ρόλων και ταυτοτήτων. Μέσα από αυτή την προσπάθεια, εξηγεί ο σκηνοθέτης, επιχειρείται μια συνολική προσέγγιση. Πώς θα γίνει αυτό; Οι μαθητές των σχολείων που θα επισκεφθεί η Εθνική Λυρική Σκηνή θα συμμετάσχουν ενεργά στη δράση έχοντας την ευκαιρία να ζήσουν από κοντά την προετοιμασία της παράστασης και να εμπλακούν βιωματικά σε αυτήν. «Η παράσταση κινηματογραφείται, επίσης έχει δημιουργηθεί ένα application μέσα από το οποίο τα παιδιά θα μπορούν να μαθαίνουν το λεξιλόγιο της όπερας. Τι σημαίνει λιμπρέτο, άρια, ή από πόσες πράξεις αποτελείται το έργο».

Καλλιτεχνικά εργαστήρια

Η δράση δεν εξαντλείται εδώ, αφού εκτός από την παράσταση περιλαμβάνει και καλλιτεχνικά εργαστήρια υπό την καθοδήγηση των εκπαιδευτικών του προγράμματος ώστε να συνδημιουργήσουν πρωτότυπο ηχητικό, μουσικό και εικαστικό υλικό που θα ενταχθεί στη ροή της παράστασης. Οπως λέει ο Γ. Καλαβριανός «τα παιδιά ακολουθούν μια παρτιτούρα και την τραγουδούν και αυτό το έχουμε εντάξει στην παράσταση. Ταυτόχρονα έχουν δημιουργήσει, με τις δικές μας οδηγίες βίντεο, τα οποία γίνονται μέρος του σκηνικού. Επιχειρείται δηλαδή μια προσπάθεια τα παιδιά να μην είναι απλώς θεατές μιας παράστασης αλλά μέρος της». Αλλά ακόμη και αυτό να μη συμβεί, τα οφέλη που προκύπτουν είναι πολλά και σημαντικά. «Δεν είναι βέβαιο ότι θα γοητευθούν από την όπερα. Είναι όμως σίγουρο ότι θα μάθουν πώς να ακούν, γιατί θα έχουν τα ερεθίσματα, να αφουγκράζονται και να δέχονται το διαφορετικό, έστω και αν αυτό βρίσκεται μακριά από τα ενδιαφέροντά τους. Προκύπτει στην ουσία ένας διάλογος που έχει μεγαλύτερη σημασία για τη συνύπαρξη. Οσο πιο πολλά ερεθίσματα έχουμε τόσο πιο οπλισμένοι είμαστε στη ζωή, για να δεχόμαστε ό,τι μας φαντάζει άγνωστο, ξένο. Και αυτό είναι μεγάλο κέρδος».

Ο εκπαιδευτικός σχεδιασμός

«Οι έφηβοι θα προσεγγίσουν βιωματικά τη γνώση»

Οι Κική Κέρζελη και Μιχάλης Μοσχούτης είναι υπεύθυνοι εκπαιδευτικού σχεδιασμού στο πρόγραμμα. Η Κική Κέρζελη επισημαίνει ότι «Το εκπαιδευτικό πρόγραμμα θα επιχειρήσει την εξερεύνηση της δημιουργικής διαδικασίας μέσω βιωματικών συμμετοχικών δράσεων και διαθεματικών παιδαγωγικών στρατηγικών. Κεντρικός στόχος του προγράμματος είναι να συστήσει, ή ακόμη και να επανασυστήσει, την όπερα στους εφήβους ως ένα δίκτυο ανάλογο με αυτό της σχολικής κοινότητας, όπου η συνομιλία, το “μοίρασμα” και το αίσθημα του “ανήκειν” συνιστούν θεμελιώδη συστατικά της ελεύθερης έκφρασης, της εξέλιξης και της ανάπτυξης. Οι μαθητές θα συνομιλήσουν με το έργο και κατ’ επέκταση με τη δημιουργική ομάδα και τους καλλιτέχνες επί σκηνής, δημιουργώντας πρωτότυπο υλικό, το οποίο θα αποτελέσει μέρος του καλλιτεχνικού αποτελέσματος της παράστασης. Συμμετέχοντας ενεργά στην καλλιτεχνική εμπειρία, οι έφηβοι θα προσεγγίσουν βιωματικά τη γνώση, ενώ παράλληλα θα ενισχύσουν την ευρηματικότητα, τη φαντασία και την αυτοπεποίθησή τους, σε σχέση με την καλλιτεχνική έκφραση».

Αλλωστε, εκτός από συναρπαστικό θέαμα, τονίζει ο Μ. Μοσχούτης, η όπερα μπορεί να λειτουργήσει και ως εξαιρετικό εκπαιδευτικό εργαλείο λόγω της πολυεπίπεδης, διακαλλιτεχνικής και διεπιστημονικής φύσης της. «Πιο συγκεκριμένα, μία παράσταση του είδους προκύπτει μέσα από τη συνομιλία πολλών διαφορετικών τεχνών, αλλά και τη στενή συνεργασία μεταξύ μεγάλου αριθμού ανθρώπων. Ο μαέστρος, οι μουσικοί, ο σκηνοθέτης, οι λυρικοί τραγουδιστές, τα κοστούμια, τα σκηνικά, οι φωτισμοί, και άλλα πολλά που μπορεί να μην πηγαίνει το μυαλό σας, συγκροτούν τον πληθωρικό κόσμο της όπερας, μέσα στον οποίο μπορούν όλοι οι μαθητές να βρουν χώρο να εκφραστούν, να δημιουργήσουν και να πειραματιστούν καλλιτεχνικά. Η όπερα, μια μορφή τέχνης που πολλές φορές μπορεί να φαντάζει απομακρυσμένη και κλεισμένη στους τοίχους των λυρικών θεάτρων, έρχεται με φόρα στη σχολική τάξη για να μας εμπνεύσει, να μας προβληματίσει, να μας διασκεδάσει και – γιατί όχι; – να μας αποδείξει πως είναι ένα είδος που μπορεί να μας “χωρέσει” και να μας αφορά περισσότερο από όσο πιστεύαμε».

Ειρήνη Σιδέρη

ψυχίατρος – ψυχοθεραπεύτρια

Πώς επιδρά η τέχνη στα παιδιά

Η τέχνη αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της συμπεριφοράς του ανθρώπου σε κάθε γνωστό μέχρι σήμερα πολιτισμό. Επιτελεί ζωτική και απαραίτητη λειτουργία για τη ζωή του, από τότε που εμφανίστηκε.

Η επίδραση της τέχνης στους αναπτυσσόμενους εγκεφάλους των παιδιών είναι υψίστης σημασίας. Η τέχνη είναι ο «χώρος» που επιτρέπει να ενεργοποιούνται τμήματα του εγκεφάλου που σχετίζονται με την ευχαρίστηση και τα θετικά συναισθήματα.

Η σύγχρονη κοινωνία ενισχύει πολύ τις ακαδημαϊκές επιδόσεις των παιδιών παραβλέποντας ότι αυτή η ζωή για να έχει νόημα χρειάζεται και το «γάλα» και το «μέλι». Το «γάλα» συμβολίζει τα επιτεύγματα του ανθρώπου ενώ το «μέλι» τη γλύκα, την ομορφιά, τα συναισθήματα, τη δημιουργικότητα του ανθρώπου. Στοιχεία που αποκτούν σάρκα και οστά στην τέχνη.

Η τέχνη βοηθάει την ανάπτυξη της ευαισθησίας των παιδιών, την εξέλιξη του συναισθηματικού τους κόσμου. Μειώνει τα επίπεδα του άγχους τους και βελτιώνει τη μνήμη και την ψυχολογία τους.

Παράλληλα βέβαια υπάρχουν και μελέτες που επιβεβαιώνουν πως τα παιδιά που λαμβάνουν καλλιτεχνική παιδεία από νωρίς έχουν καλύτερες ακαδημαϊκές επιδόσεις στο σχολείο. Αποκτούν ρυθμό, κίνηση, αντίληψη του χώρου και του χρόνου, εστιάζουν καλύτερα την προσοχή τους και την ικανότητα τους να αλληλεπιδρούν.

Η δράση της Εθνικής Λυρικής Σκηνής να φέρει την όπερα στα σχολεία, μέσα από το τμήμα της «Εκπαιδευτικές και Κοινωνικές Δράσεις της Εθνικής Λυρικής Σκηνής», είναι πολύ σημαντική. Η όπερα ως μουσικό θεατρικό είδος συνθέτει με μεγάλη μαεστρία τη σκηνική δράση, τη μουσική, τους διαλόγους, τη θεατρική παράσταση, τα σκηνικά. Είναι ένας πλουραλισμός ερεθισμάτων που θα μαγέψει τις αισθήσεις των παιδιών. Θα δώσει ερεθίσματα που ενδεχομένως πολλά παιδιά να μην είχαν προς το παρόν τουλάχιστον τη δυνατότητα να συναντήσουν. Η ποιοτική τέχνη είναι ένα δώρο που πρέπει να χαρίζεται άπλετα στα παιδιά εάν θέλουμε πραγματικά να επενδύουμε στο μέλλον αυτού του τόπου.

info

Το πρόγραμμα «Η όπερα διαδικτυακά στα σχολεία» συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Eνωση – Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο (ΕΚΤ) και από Εθνικούς Πόρους ΕΣΠΑ 2014-2020 μέσω του Επιχειρησιακού Προγράμματος «Ανάπτυξη Ανθρώπινου Δυναμικού, Εκπαίδευση και Διά Βίου Μάθηση».