Αμερικάνικο θέατρο (Α΄)

Το αμερικάνικο θέατρο είναι γνήσιο τέκνο του ευρωπαϊκού, όσον αφορά στο ύφος, το ήθος, τους χαρακτήρες και τις συνθήκες των συγκρούσεων. Από την άλλη, βέβαια, οπτική, τα θέματα, οι κοινωνικοί όροι, τα ιστορικά δεδομένα είναι οι εμπειρίες και τα αδιέξοδα αυτής της νέας κοινωνίας με πολυεθνική ηθική, πολιτισμική και ιστορική παράδοση. Σκεφτείτε στα πρόχειρα έναν γάμο ανάμεσα σε μια ιρλανδή άποικο στο Τέξας και σε έναν Ιταλό, ανάμεσα σε έναν Ελληνα από το Καρπενήσι και σε μια Εβραία, ανάμεσα σε ένα Ινδό και μία Νορβηγίδα. Αυτή είναι η ανάλογη πινακοθήκη της αμερικάνικης κοινωνίας. Κάτι ανάλογο στην ιστορία ήταν οι γάμοι στην Αλεξάνδρεια μετά τον Αλέξανδρο.

Αναφέρθηκα σε προηγούμενο κείμενο σε αυτήν εδώ τη σελίδα και σε αυτή την ενότητα θεμάτων στον Ευγένιο Ο’ Νιλ. Σήμερα θα ανοίξω μια σειρά αναφορών στο σπουδαίο αμερικάνικο θέατρο, το οποίο είναι και από τα πλέον ευνοούμενα από την ελληνική σκηνική ερμηνεία. Και εν αρχή θα αναφέρω ένα από τα πλέον διάσημα και επιδραστικά έργα που εγκαινίασε μια σειρά ανάλογα. Πρόκειται για το έργο «Η μικρή μας πόλη» του Θόρντον Ουάιλντερ. Ηταν μια παράσταση του ιδιοφυούς, αξέχαστου σκηνοθέτη Μίνου Βολανάκη στο Θέατρο Λαμπέτη τη σεζόν 1991-1992, με μια σημαντική ομάδα ταλαντούχων ηθοποιών (Τσακίρογλου, Ζούνη, Τζώρτζογλου, Λαδικού, Μπαζάκα, Κυριακίδης, Γεωγλερής και άλλοι). Δεν ήταν, βέβαια, η πρώτη παράσταση του συγκεκριμένου έργου στην Ελλάδα – είχε προηγηθεί εκείνη του, πάντα πρωτοπόρου, Κάρολου Κουν στο Θέατρο Τέχνης το 1954-1955 (ακολούθησαν οι θίασοι της κ. Κατερίνας και της Ελλης Λαμπέτη). Εγραφα, λοιπόν, στη κριτική μου το 1991: «Ο Θόρντον Ουάιλντερ προβληματίστηκε με κύρος πάνω στα προβλήματα του χρόνου και της σχετικότητας, έστρεψε το ενδιαφέρον του προς την υποκειμενική φύση της μαρτυρίας και στη σημασία του τυχαίου, του συνήθους και του κανονικού μέσα στην ιστορία της καθημερινότητας. Η «Μικρή μας πόλη» (1938) είναι μια ιδιοφυής απόπειρα να εγγραφεί το καθημερινό, το οικείο, το κανονικό, το σύνηθες μέσα στον αιώνιο χρόνο. Είναι μια ποιητικά επιτυχής προσπάθεια να συλληφθεί το άπειρο του χώρου και του χρόνου ως συνόλου μικρών, πανομοιότυπων ατομικών κοινών περιπτώσεων. Η «Μικρή μας πόλη» είναι ένα κατόρθωμα της υποταγής της στατιστικής, της λογικής των μέσων όρων, στη γλώσσα της θεατρικής ποιητικής. Διαλέγει ένα τυχαίο πόλισμα μιας αμερικάνικης επαρχίας και σαν τελειοθήρας σχολαστικός κοινωνιολόγος παρατηρεί τη συμπεριφορά, στις σχέσεις, τα εμφανή κίνητρα, τις συνέπειες των πράξεων μιας δράκας ανθρώπων, όπως θα έκανε ένας μικροβιολόγος. Ο Ουάιλντερ παρατηρεί με άπειρη αγάπη τα υποδειγματικά του άτομα και προσπαθεί να εξαγάγει γενικούς κανόνες συμπεριφοράς από τις τυπικές τους εκδηλώσεις. Το έργο, γραμμένο με μια αριστουργηματική κινηματογραφική τεχνική, όπου ο χρόνος συστέλλεται, διαστέλλεται, αραιώνεται και πυκνώνεται για να τονιστεί η σημασία της ανεπανάληπτης στιγμής και η καταδυναστεύουσα προοπτική της αιωνιότητας, ενώ φαίνεται να διατρέχεται από μια πικρή, στυφή γεύση απαισιοδοξίας είναι ένας διθύραμβος για την ανεπανάληπτη χειρονομία, για την αξία της βιωμένης στιγμής. Ενας ύμνος για τη ζωή που με τα χίλια βάσανα πάλι γλυκιά είναι».

«Γυάλινος κόσμος»

Οταν το ελληνικό κοινό ήλθε σε επαφή με τον Τεννεσσή Ουίλλιαμς και το εμβληματικό του έργο «Γυάλινος κόσμος», η ταραχή, ο αιφνιδιασμός ήταν συγκλονιστικά. Εγραφα το 1978, με αφορμή την παράσταση που σκηνοθέτησε στο Εθνικό Θέατρο ο Μιχάλης Κακογιάννης, με βασικούς πρωταγωνιστές, τη Βάσω Μανωλίδου (Αμάντα), τη Ράνια Οικονομίδου (Λώρα), τον Φάνη Χηνά (Τομ) και τον Δάνη Κατρανίδη (Τζιμ): «Ο Τεννεσσή Ουίλλιαμς υπήρξε ένας χαρακτηριστικός θεατρικός συγγραφέας της μεταπολεμικής Αμερικής. Εδώ στην Ελλάδα το έργο του, όχι μόνο τιμήθηκε και αξιολογήθηκε, όσο ίσως δεν το άντεχε, προσδιόρισε για χρόνια και μια ολόκληρη γενιά αισθητικά. Η δεκαετία του ’50 σημαδεύτηκε από τον τρόπο, με τον οποίο ο Κουν ανέβαζε τον Ουίλλιαμς και ο τρόπος αυτός σημάδεψε, κυριολεκτικά, μια σειρά από καλλιτέχνες, χώρια που, κατά τη γνώμη μου πάντοτε, πήγε πίσω δέκα και πάνω χρόνια τη γέννηση της νεοελληνικής θεατρικής παραγωγής. Το κλίμα του Ουίλλιαμς είχε νοθεύσει τα αισθητικά κριτήρια, είχε αποπροσανατολίσει την υποκριτική μας γνησιότητα και είχε στομώσει τις πηγές των θεατρικών θεμάτων. Οι αρρωστημένες φαντασιώσεις, οι νευρωσιακές εκδηλώσεις των «ηρώων» του Ουίλλιαμς είχαν στοιχειώσει τη θεατρική μας αγορά.

Παιδί που μεγάλωσε με το αμερικάνικο όνειρο, που εξελίχθηκε σε εφιάλτη, παιδί του ρατσιστικού Νότου, του πουριτανισμού, της ποτοαπαγόρευσης, του κραχ, του απομονωτισμού, των ταινιών του Κάπρα, αλλά και του Τσάπλιν, ο Ουίλλιαμς παλεύει να επιβιώσει σε έναν κόσμο άγριου ανταγωνισμού, όπου το άτομο συνθλίβεται μέσα στον ακοίμητο καλπασμό για την απόκτηση δολλαρίων. Ο Ουίλλιαμς έκανε θέατρο τον ευνουχισμένο Αμερικάνο που πίστεψε πως ο Εμερσον θα νικήσει τον Ουίλλιαμ Τζαίημς, ο ιεραποστολικός ανθρωπισμός τον πραγματισμό. Ετσι, ανάμεσα στη αφέλεια του συναισθήματος και στην κτηνωδία του ωφελιμισμού, η γη της επαγγελίας γέμισε ναυάγια. Οι ήρωες του Ουίλλιαμς. Η πινακοθήκη των ναυαγίων που κατασκεύασε ο Ουίλλιαμς άρχισε την εποχή που έπεσε η βόμβα στη Χιροσίμα και τέλειωσε με τον πόλεμο στο Βιετνάμ. Μεσουράνησε στην εποχή του μακαρθισμού, τότε που δεκάδες συγγραφείς της περασμένης γενιάς κάθισαν στο σκαμνί για να λογοδοτήσουν για όσα επικίνδυνα σκευωρούσαν σε βάρος του αμερικάνικου λαού. Οι μεθυσμένες πόρνες, οι ναρκομανείς, οι ερωτικά ιδιόρρυθμοι, οι πουριτανές δεσποινίδες με τις αναστολές τους, οι λεπταίσθητοι ποιητές, οι ρατέδες που αναζητούσαν σαδομαζοχιστικές συγκινήσεις, όταν στα έργα του Ουίλλιαμς θριάμβευαν στην ίδια εποχή στο Μπροντγουαίη. Δεν ενόχλησαν τους εθνικόφρονες εκκαθαριστές. Αντίθετα, τους βόλευαν, γιατί μιλούσαν για ψυχές, για απολωλότα πρόβατα, για ξεκομμένα άτομα, για κλινικές περιπτώσεις. Οι γονατισμένοι του Ουίλλιαμς τα βάζανε με τις αδυναμίες τους, με τις αναστολές τους, με τον πουριτανισμό της μάνας τους και την έλλειψη επικοινωνίας των συνανθρώπων. Δεν ρώταγαν τι φταίει. Αυτό βόλευε. Αυτό τότε βόλευε κι εδώ. Παραχάιδευε τις τραυματικές πρόσφατες εμπειρίες μας.

Χρυσοί ρόλοι

Βέβαια, ο Ουίλλιαμς ήξερε να γράφει ρόλους, γιατί έγραφε για τα μεγάλα νούμερα του Μπροντγουαίη. Στον «Γυάλινο κόσμο», το πρώτο, και νομίζω καλύτερο, έργο του σχεδίασε τέσσερις χρυσούς ρόλους. Εργο αυτοβιογραφικό, εξομολογητικό, θα έλεγα ψυχόδραμα, αφού γράφοντας έχεις την εντύπωση πως ο συγγραφέας μέσα από τη γραφή προσπαθεί να εξορκίσει την κατάστασή του. Ολα τα επόμενα έργα του Ουίλλιαμς πηγάζουν από αυτό το έργο, τη θεματική του, τη χαρακτηρολογία του. Στο πρώτο αυτό έργο του ο συγγραφέας, πριν απογειωθεί και αποξενωθεί, ακολουθεί το μεγάλο δίδαγμα του αμερικάνικου ρεαλισμού στη γραφή (επανήλθε για λίγο στο «Τριαντάφυλλο στο στήθος»). Η κεντρική ηρωίδα, η Αμάντα, είναι ένα υπαρκτό ακόμη πρόσωπο. Η προστατευτική της δεσποτεία, η ανωριμότητά της, η μείξη της στοργής και της αρπαγής, της τρυφερότητας και της ανθρωποφαγίας που συγκροτούν το πορτραίτο της, αν είχαν τοποθετηθεί στο κοινωνικό τους πλαίσιο, θα είχαν φωτίσει μια για πάντα την αμερικάνικη ανθρωπολογία. Μαζί με τα άλλα πρόσωπα του έργου έμεινε στο ενυδρείο της ποιητικής κατασκευής και το μόνο που εξηγούν είναι το προσωπικό πρόβλημα του συγγραφέα».