Ορια ηλικίας: τρία ερωτήματα αναζητούν απάντηση

Στα όρια ηλικίας το πολιτικό κόστος ανταγωνίζεται επίμονα τη λογική. Ζούμε πολύ περισσότερο^. όμως, αφήνουμε την εργασία νωρίτερα. Το κάνουμε γκρινιάζοντας ότι οι συντάξεις είναι μικρές, ξεχνώντας πως ο καλύτερος τρόπος να τις αυξήσουμε είναι η περισσότερη εργασία. Ερευνες στην Ευρώπη καταδεικνύουν ότι η πρόωρη συνταξιοδότηση οδηγεί πολλούς άνδρες σε κλινική κατάθλιψη: το ατομικό δώρο αποδεικνύεται κατάρα.

Η μεταρρύθμιση του 2003 έλυσε το οικονομικό πρόβλημα της Γερμανίας, αλλά έστειλε τους εμπνευστές της στην εξορία. Η Γαλλία μείωσε τα όρια ηλικίας «για την ανεργία των νέων»^. μεγάλωσε το έλλειμμα χωρίς να αγγίξει την απασχόληση. Ο πρόεδρος Ερντογάν καταργεί σήμερα τα όρια τελείως. Το εκλογικό δώρο, πιθανότατα, θα καταλήξει οικονομική κατάρα.

Το πότε θα συνταξιοδοτηθούμε δεν είναι η πρώτη ούτε η μόνη περίπτωση όπου κάτι που επίμονα ζητάμε καταλήγει να μας βλάπτει. Ομως, κάτι «παίζει» ώστε τα όρια ηλικίας σε Γαλλία, Τουρκία και Ελλάδα να είναι οι ιερές αγελάδες της πολιτικής. Σε Σουηδία και Φινλανδία η βόμβα των ορίων περνά απαρατήρητη.

Οι εξηγήσεις
Πώς εξηγούνται τα παράδοξα; Γιατί να μας νοιάζει τόσο πολύ, ως άτομα, το όριο ηλικίας; Οταν η απόφαση συνταξιοδότησης λαμβάνεται από τον καθένα μας ελεύθερα, τι εξηγεί τις εντάσεις που πυροδοτεί η ανάμειξη του κράτους; Τέλος, μήπως είναι καιρός να ευθυγραμμιστεί η συνταξιοδότηση με τον 21ο αιώνα;

1. Πρώτο ερώτημα: Γιατί να υπάρχει όριο ηλικίας καν; Οταν κάποιος αποταμιεύει μόνος του, αν αποφασίσει να σταματήσει την εργασία νωρίτερα, δεν επηρεάζει κανέναν άλλον. Τα χρήματα που έχει μαζέψει θα πρέπει να αρκέσουν περισσότερο: αν δουλέψει λιγότερο, σε κάθε μεταγενέστερο χρόνο θα ζει πιο φτωχά. Συστήματα με απόλυτη ανταποδοτικότητα – όπως οι κεφαλαιοποιητικές συντάξεις ή το σύστημα της Σουηδίας – έχουν αυτό το κεντρικό χαρακτηριστικό. Ετσι δεν αποτελούν αντικείμενο τα όρια – το πότε της συνταξιοδότησης αφορά μόνο τον ίδιο: το συνολικό ποσό για τη συνταξιοδότησή του δεν αλλάζει και άρα η απόφασή του δεν επιβαρύνει το κοινωνικό σύνολο.

Η απουσία της ανταποδοτικότητας εξηγεί γιατί πρέπει να υπάρχει όριο ηλικίας σε συστήματα όπως το γαλλικό: όταν προκύπτει η ίδια σύνταξη με 30 χρόνια ασφάλισης, κάνει τεράστια διαφορά αν κάποιος την εισπράξει από τα 50 του ή από τα 67. Τα επιπλέον 17 χρόνια είσπραξης επιβαρύνουν όσους εργάζονται ως μεγαλύτερη ηλικία.

2.  Αποφασίζοντας να συνταξιοδοτηθεί νωρίτερα, κάποιος επιβάλλει κόστος στους υπόλοιπους χωρίς να τους ρωτήσει. Τη διόρθωση που κάνει αυτόματα η ανταποδοτικότητα καλείται να επιβάλει νομοθετικά το κράτος. Το κάνει αυτό απαγορεύοντας την είσπραξη κάτω από μια ηλικία (όρια) ή μειώνοντας («αναλογιστικά») τη σύνταξη σε μίμηση του ανταποδοτικού συστήματος.

Αυτό εξηγεί την κρατική εμπλοκή: το κράτος πρέπει να αποκαταστήσει κάποια ανταποδοτικότητα, θέτοντας κανόνες στο πόσο μια ομάδα επιβαρύνει τις υπόλοιπες. Τα «αστυνομικά καθήκοντα» το φέρνουν σε ευθεία σύγκρουση με πολλές ομάδες. Του προσφέρουν, βεβαίως, και ένα πολιτικό όπλο για εξαγορές – όπως γίνεται στην Τουρκία σήμερα ή στην Ελλάδα πριν χρεοκοπήσει.

Το επιχείρημα αυτό δικαιολογεί τον ρυθμιστικό ρόλο του κράτους. Δεν εξηγεί το δεύτερο ερώτημα: Γιατί, ειδικά στα όρια ηλικίας, να υπάρχουν τόσο λυσσαλέες αντιδράσεις;

Το συσσωρευμένο δικαίωμα σύνταξης είναι για τον μέσο Ευρωπαίο κεντρικό περιουσιακό στοιχείο – το πιο σημαντικό με το σπίτι του. Αλλάζοντας τα όρια, το κράτος μεταβάλλει με νόμο την αξία της περιουσίας του καθενός – σαν να κατεδαφίζει ένα δωμάτιο. Ομως, το κράτος πρέπει να πείθει ότι δεν αντικαθιστά μια αυθαιρεσία με μια χειρότερη. Πρέπει να πείσει ότι εφαρμόζει κανόνες για το γενικό καλό – σταθμίζοντας την κοινωνική δικαιοσύνη με την οικονομική αποτελεσματικότητα. Πάνω από όλα, πρέπει να εμπεδώνει τη σιγουριά και να καταπολεμά την ανασφάλεια. Να δίδει περιεχόμενο στη λέξη «ασφάλιση». Η ασφάλιση πρέπει να προσφέρει εξασφάλιση. Η απόκρυψη προνομίων και επιβαρύνσεων πίσω από περίπλοκες διατυπώσεις υπονομεύει την κοινωνική παρέμβαση. Αν το κράτος επιδοτεί μια ομάδα επιβαρύνοντας άλλη, πρέπει να έχει δικαιολογία. Οι παρεμβάσεις οφείλουν να απαντούν σε σημερινές ανάγκες και να μη διαιωνίζουν παλιές αδικίες. Η γενιά που είναι να βγει στη σύνταξη – οι σημερινοί εξηντάρηδες – ήταν πιο τυχεροί στη ζωή τους από τους σημερινούς εικοσάρηδες. Η διατήρηση ή και μείωση των ορίων ηλικίας επιβαρύνει τους ήδη «ριγμένους». Το κεντρικό πρόβλημα όμως δεν είναι η δικαιοσύνη, αλλά η ανασφάλεια – αυτή εξηγεί γιατί αποδίδεται τόση σημασία σε ένα φαινομενικά λυμένο πρόβλημα.

3. Γιατί ανασφάλεια και γιατί τώρα; Τα όρια ηλικίας και οι λοιπές συνταξιοδοτικές ρυθμίσεις είναι μία πλευρά μόνο – καθορίζουν αν κάποιος θέλει να εργαστεί. Για να το κάνει, πρέπει να βρίσκει δουλειά – να επιθυμούν οι εργοδότες να του προσφέρουν εργασία. Αλλά έχει σημασία και το περιεχόμενο της εργασίας – το αν οι συνθήκες εργασίας διώχνουν τον εργαζόμενο. Τα επόμενα χρόνια τόσο οι συνθήκες στην αγορά εργασίας όσο και η θέση του μεγαλύτερου ατόμου στη δουλειά αλλάζουν ριζικά – εντείνοντας το αίσθημα ανασφάλειας.

Το κεντρικό πρόβλημα, συνεπώς, δεν είναι τόσο τα όρια ηλικίας. Ολοι βλέπουν τη λογική να δουλεύεις περισσότερο όταν ζεις παραπάνω. Είναι ότι αν αυτά αυξηθούν, ίσως χάσεις τη δουλειά σου, ίσως αν τη χάσεις να μην ξαναβρείς, ενώ στον χώρο εργασίας αισθάνεσαι ξένος.

Το ζήτημα με τα όρια ηλικίας είναι ότι υπενθυμίζουν το πόσο δύσκολη, άκαμπτη και επισφαλής είναι η εργασία και οι θεσμοί της – και για ποιους.

Ο Πλάτων Τήνιος είναι οικονομολόγος