Η δικαίωση μέσω {LF}της Ιστορίας

«Η Ιστορία θα με δικαιώσει» είχε δηλώσει εμφατικά ο Φιντέλ Κάστρο όταν δικάστηκε και καταδικάστηκε για τη συμμετοχή του στην αποτυχημένη εξέγερση του 1953 στο Σαντιάγο της Κούβας, εναντίον του δικτατορικού καθεστώτος του Φουλχένσιο Μπατίστα. Λίγα χρόνια αργότερα, οι αντάρτικες δυνάμεις υπό την ηγεσία του Κάστρο ανέτρεψαν τον Μπατίστα και εγκαθίδρυσαν το δικό τους καθεστώς. Η νίκη του Κάστρο μπορεί να θεωρηθεί εκπλήρωση της πρόβλεψής του ότι η Ιστορία θα τον δικαίωνε.

Αυτή η επίκληση της Ιστορίας ως ξεχωριστής οντότητας με δύναμη επικράτησης και με κύρος που δικαιώνει βασίζεται σε μια ιδέα θεοδικίας. Στην εκκοσμικευμένη εποχή μας η Ιστορία αντικαθιστά τον Θεό, που άρχει, ανατρέπει, δικαιώνει και τιμωρεί. Πολιτικοί υποστηρίζουν τις πράξεις και τα προγράμματά τους λέγοντας ότι είναι «στη σωστή πλευρά της Ιστορίας», όπως σε άλλες εποχές έλεγαν ότι είχαν τη θεϊκή βούληση με το μέρος τους. Σε μη κοσμικά, αλλά θεοκρατικά κράτη, όπως το σημερινό Ιράν, εφαρμόζεται μια πολιτική και δικαιώνεται ως εκπορευόμενη από τη θεία βούληση.

Αν μη τι άλλο, φαίνεται ότι οι πολιτικοί, αυτοί οι οποίοι ασκούν εξουσία ή παλεύουν εναντίον της, έχουν ανάγκη να δικαιώσουν τη στάση τους με κάτι έξω και πάνω από τους ίδιους και τη δράση τους – είτε θεό ή θεούς, είτε κάτι άλλο εξίσου μακρινό και άφαντο, όπως είναι η Ιστορία. Οτιδήποτε άλλο θα υστερούσε σε μεγαλείο.

Εχουμε άραγε ανάγκη στη σημερινή εποχή να προσχωρούμε στον ιστορικισμό – να θεωρούμε ότι η Ιστορία είναι μια δύναμη, με την οποία οφείλουμε να συμβαδίσουμε, να είμαστε «στη σωστή της μεριά»; Είναι η Ιστορία μια πορεία προς έναν μεγαλειώδη σκοπό; Και επιπλέον, είναι ή οφείλει να είναι ο άνθρωπος ένας στρατιώτης της Ιστορίας;

Ο ιστορικισμός – η ιδέα ότι το μέλλον περιέχεται ήδη στο παρόν και ότι η Ιστορία ξεδιπλώνει τον Λόγο της – τη λογική της – ανήκει στον φιλόσοφο Χέγκελ και στους επιγόνους του. Κατά τον Χέγκελ η πραγματικότητα αναδίδει το «λογικό» της περιεχόμενο μέσα από την Ιστορία. Η Ιστορία έτσι υποστασιοποιείται. Εχει σκοπούς και βούληση. Ενεργεί «λογικά» αλλά όταν οι διανοούμενοι-θεωροί αιφνιδιάζονται με ορισμένα γεγονότα – όπως για παράδειγμα η κατάρρευση του κομμουνιστικού συστήματος το 1989 – παραμένουν σταθεροί στην ιστορικιστική τους πίστη: η Ιστορία, λένε, φανερώνει συν τω χρόνω τον Λόγο της, αλλά κάνει «πονηριές»!

Δεν τους περνάει από τον νου ότι η Ιστορία είναι ένα απλό όνομα που δίνουμε στη συστηματική μελέτη των αιτιών των γεγονότων που σημάδεψαν την πορεία στην εξέλιξη της ανθρωπότητας και όχι μια δύναμη που καθοδηγεί τα γεγονότα αυτά. Πολλοί από αυτούς τους θεωρούς επικαλούνται την Ιστορία και συγχρόνως δηλώνουν οπαδοί του Μαρξ. Ο Μαρξ δεν ταυτιζόταν με τον Χέγκελ στον ρόλο που ο τελευταίος απέδιδε στην Ιστορία. Ο Μαρξ έγραφε ότι «ο άνθρωπος – ο πραγματικός, ζωντανός άνθρωπος – είναι αυτός που ενεργεί, κατέχει και αγωνίζεται. Η Ιστορία δεν δρα σαν να ήταν ένα ξεχωριστό πρόσωπο που χρησιμοποιεί τον άνθρωπο ως μέσο για τους σκοπούς της… Η Ιστορία δεν είναι τίποτε άλλο από τη δραστηριότητα των ανθρώπων που αγωνίζονται για να φέρουν εις πέρας τους σκοπούς τους».

Πιστεύω ότι δεν είναι αναγκαίο να είναι κανείς μαρξιστής για να δεχθεί αυτή την ιδέα του Μαρξ. Είναι, όμως, αναγκαίο να τη λάβουν υπόψη τους όσοι μαρξιστές σήμερα εξακολουθούν να επικαλούνται την Ιστορία και να ενεργούν στο όνομά της.

Ο Δημήτρης Δημητράκος είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας & Θεωρίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών