Ηθογραφικό μπουλβάρ

Οπως έγραφα και στο προηγούμενο κείμενο, ο Ζαν Ανούιγ υπήρξε προνομιούχος συγγραφέας στην ελληνική σκηνή. Είναι ιστορικά αυτονόητο, αφού για έναν περίπου αιώνα το γαλλικό θέατρο ήταν ο πνευματικός νονός του θεάτρου μας, όπως κύρια αρχή ήταν και η γαλλική γλώσσα. Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο το αγγλικό και κυρίως το αμερικανικό θέατρο εισήλασε στις σκηνές μας.

Οι τελευταίοι σπασμοί του γαλλικού μπουλβάρ, αλλά και του αντίστοιχου ποιοτικού, έγιναν με τα έργα του Ανούιγ και του Ζαν Ζιρωντού. Ετσι έγραφα το 1978 για τον «Κορυδαλλό» του Ανούιγ που ανέβασε το «Σύγχρονο Ελληνικό Θέατρο» του Στέφανου Ληναίου και της Ελλης Φωτίου στο Θέατρο ΑΛΦΑ: «Ο “Κορυδαλλός”, μαζί με τρία-τέσσερα άλλα έργα του Ανούιγ, είναι τα μόνα ίσως που θα μείνουν στο δραματολόγιο για να θυμίζουν έναν συγγραφέα που κάποτε κυριάρχησε στον κόσμο και θεωρήθηκε κορυφαίος δραματουργός. Και είναι περίεργο πως, όπως φαίνεται, θα μείνουν εκείνα που ξεκινάνε από την ιστορία και τον μύθο. Ο “Τόμας Μπέκετ”, η “Αντιγόνη” και η κομψή εκδοχή του για τη Ζαν Ντ’ Αρκ, ο “Κορυδαλλός”. Οι άλλες “ροζ” ή “μαύρες” δραματουργικές προσπάθειες του Γάλλου σαρκαστή παίρνουν σιγά σιγά τη θέση που τους ανήκει στο Μουσείο του Βουλεβάρτου ως έξοχα, προχωρημένα, αντιπροσωπευτικά βέβαια, δείγματα. Γι’ αυτό τα έργα του Ανούιγ εξέφρασαν κατά κανόνα τη “φιλοσοφία” του Γάλλου μπουρζουά, τον καρτεσιανισμό του, τον κυνισμό του και την “ελευθερία” του να παίζει με τις αξίες, τα ήθη, τις λέξεις και τον πολιτισμό ως εκεί που οι αξίες, οι λέξεις και ο πολιτισμός δεν χάνουν το κύρος που τους έδωσε το προνόμιο να είναι στυλοβάτες της γαλλικής μπουρζουαζίας. Ο Ανούιγ ήταν ο ευφυής, ο σαρκαστής, ο κυνικός, ο “φιλοπαίγμων”, ο ταχυδακτυλουργός που μεταμόρφωνε τους ανθρώπους σε κουνέλια και τα περιστέρια σε κουρούνες, όσο κρατούσε το θέαμα. Μετά την παράσταση κάθε κατεργάρης πήγαινε στη θέση του και το αστικό κοινό ήσυχο στο σπίτι του με τη βεβαιότητα ότι άσκησε το δικαίωμά του να σαρκάζει πότε πότε τον εαυτό του χωρίς μεγάλες αβαρίες. Οταν ο Ανούιγ πήρε τα θέματά του από την ιστορία φάνηκε ειλικρινέστερος. Φάνηκε, δεν ήταν. Ο σαρκασμός του και η χλεύη του στράφηκαν σε στόχους βολικούς. Στον “Κορυδαλλό” και τον “Μπέκετ” κύριοι στόχοι είναι οι Αγγλοι και το Βατικανό. Στην “Αντιγόνη” η γερμανική κατοχή. Ο Γάλλος αστός έμενε ανέπαφος και έφευγε ικανοποιημένος, αφού οι φυλετικές του προκαταλήψεις μέσα από το κύρος του θεάτρου παίρνανε μυθική υπόσταση. Για μας, που είμαστε έξω από το παιχνίδι, έργα, όπως ο “Κορυδαλλός”, λειτουργούν απαλλαγμένα από τις παραμέτρους τους κι έχουν μόνο τη θεατρική τους αξία. Ο Ανούιγ χρησιμοποίησε όλα τα δοκιμασμένα κλισέ του βουλεβάρτου για να αφηγηθεί την ιστορία της αγράμματης χωριατοπούλας που έπλαθε οράματα. Ούτε στιγμή δεν κρύβει την καρτεσιανή του βεβαιότητα πως όλα αυτά είναι ανοησίες και προσπαθεί να δώσει λύση, επιπόλαιη και πρόχειρη, στο πρόβλημα της πολιτικής σκοπιμότητας. Αν αναλογιστούμε πώς αντιμετώπισε το ίδιο θέμα ο Μπρεχτ στα “Οράματα της Σιμόν Μασάρ”, η προσπάθεια του Ανούιγ φαίνεται παιδαριώδης. Κι όμως ο “Κορυδαλλός” αντέχει, γιατί έχει γραφεί με κέφι, με φαντασία, με γοργότητα, με μια πειστική τεχνική και με αφοπλιστική ειλικρίνεια».

«Η Τρελή του Σαγιώ»

Το διασημότερο έργο του Ζαν Ζιρωντού είναι, αναμφίβολα, «Η Τρελή του Σαγιώ». Εγραφα στην κριτική μου το 1982 για την παράσταση που σκηνοθέτησε ο Ανδρέας Βουτσινάς με πρωταγωνίστρια τη Δέσπω Διαμαντίδου: «Πόσο γρήγορα παλιώνουν κάποια θεατρικά κείμενα που κάποτε εκπυρσοκρότησαν σαν βεγγαλικά και για λίγο καιρό φαντάζανε σαν αληθινά αστέρια! Ενα από αυτά, “Η Τρελή του Σαγιώ” του Ζιρωντού, που παρουσίασε ο θίασος του ΚΘΒΕ, φιλοξενούμενος στο Εθνικό Θέατρο. Κάποτε, και από αξιόλογους ανθρώπους που με φειδώ μετράνε τα λόγια τους, ο Ζιρωντού θεωρήθηκε το μεγάλο τάλαντο του θεάτρου κατά τον Μεσοπόλεμο. Ηταν οι ίδιοι άνθρωποι που λησμονούσαν τον Λόρκα και τον Μπρεχτ, για να αναφέρω ποιητές της ίδιας περιόδου που μεταπολεμικά πήραν τη θέση που τους άξιζε στο παγκόσμιο δραματολόγιο. Τότε άρχισε να υποχωρεί η χρυσόσκονη του Ζιρωντού, ακόμη και του Ανούιγ.

Ο Ζιρωντού είχε έμμονες ιδέες, ένα γλαφυρό, δαντελένιο γράψιμο και απαστράπτον γαλατικό πνεύμα. Πολύ θέατρο δεν φαίνεται να ήξερε, δηλαδή αγνοούσε την τεχνική, το σανίδι, το τέχνασμα και τις θεατρικές μηχανές. Σε όλα τα έργα του λείπει αυτό που λέμε θεατρική δράση, δεν εννοώ την περιπέτεια, ούτε την περίπλοκη ίντριγκα. Εννοώ εκείνη την εξυπνάδα, τη σπίθα που έχουν ακόμη και οι συγγραφείς του βουλεβάρτου να αδράχνουν ένα πρόσωπο και να του φυσάνε ζωή. Ηταν ένας ευχάριστος θεατρικός “κοζέρ” που ήξερε να ισορροπεί, άλλοτε χαριτωμένα, άλλοτε μελαγχολικά πάνω στο τεντωμένο σκοινί, αλλά φροντίζοντας να έχει πάντα από κάτω το δίχτυ ασφαλείας. Κι αυτό το δίχτυ ασφαλείας ήταν γι’ αυτόν οι γνωστοί μύθοι. Ας θυμηθούμε τα γνωστότερα έργα του: ο “Αμφιτρύων 38” δεν είναι τίποτε άλλο από την 38η διασκευή του ομώνυμου έργου του Πλαύτου. Η “Τέσσα”, διασκευή του μυθιστορήματος της Κέννεντυ. Η “Ηλέκτρα”, μια φλύαρη εξόγκωση με δάνεια και από τους τρεις τραγικούς. Η “Ιουδήθ”, δανεισμένη από τη Γραφή, και πάει λέγοντας. Δεν είναι, βέβαια, ο Ζιρωντού ο πρώτος που δανείζεται γνωστούς μύθους ή παραμύθια (π.χ. η “Νεράιδά” του), αλλά είναι ο πρώτος που τα δάνειά του δεν τα χτίζει, δεν τα μεταμορφώνει, δεν τα ανατρέπει ή δεν τα φωτίζει αλλιώς. Τα σχολιάζει – είναι δική του η διαπίστωση. Και “σχόλιο” στη γλώσσα του Ζιρωντού σημαίνει ποικίλματα, λεκτικές, φραστικές και σοφιστικές γαρνιτούρες. Στη γλώσσα του θεάτρου σημαίνει πολλή λογοδιάρροια, κουβεντολόι, έξυπνοι διαξιφισμοί. Στη γλώσσα της λογοτεχνίας σημαίνει εγωιστική γραφή, προβολή ενός ανθρώπου στα θεατρικά του πρόσωπα, υποταγή των ηρώων στην προσωπικότητα του συγγραφέα.

Στην “Τρελή του Σαγιώ”, όλες οι σκηνές υπάρχουν για να εξυπηρετήσουν δύο μονολόγους, της Ωρελί και του Ρακοσυλλέκτη, τυπικά θεατρικά τερτίπια. Εύκολες, απλοϊκές ιδέες, γραμμένες με ανάλαφρη χάρη, κείμενα που κλείνουν το μάτι στον συνένοχο θεατή, κείμενα που κολακεύουν, που παίρνουν εύκολα τη συγκατάθεση του πρώτου τυχόντος. Τόσοι κοινοί τόποι με τόσο παχιά λόγια σπάνια υπάρχουν σε ένα έργο συσσωρευμένα. Ο Ζιρωντού κατόρθωσε το ακατόρθωτο: να γράψει ένα ολόκληρο έργο για να στηρίξει τις αλήθειες του Ντε Λαπαλίς! Συγκρίνατε: ο Ζιρωντού πήρε την πάλη των τάξεων και προσπάθησε να μας πείσει πως είναι ένα χαριτωμένο παραμυθάκι. Ο Μπρεχτ έπαιρνε ένα παραμύθι (τον “Κύκλο με την κιμωλία”) και μας έπειθε για την πάλη των τάξεων. Θα τολμούσα να πω ότι “Η Τρελή του Σαγιώ” είναι η αποθέωση του σοσιαλιστικού ρεαλισμού πάνω στην πασαρέλα των Φολί Μπερζέρ».