Από την αδυναμία του Πούτιν στα όρια της Δύσης

«Από τον πόλεμο στην Ουκρανία προκύπτουν πολλά διδάγματα. Μαθήματα που παίρνουμε εμείς. Μαθήματα για τους Ευρωπαίους. Μαθήματα που μελετούν ο  πρόεδρος Σι και ο κινεζικός στρατός» δήλωσε πρόσφατα ο στρατηγός Μαρκ Μίλι, αρχηγός του γενικού επιτελείου ενόπλων δυνάμεων των ΗΠΑ. Πολιτικοί, στρατιωτικοί και επιχειρηματικοί ηγέτες σε όλον τον κόσμο εξετάζουν τη σύγκρουση για να βρουν στοιχεία που θα βοηθήσουν στην κατανόηση του σύγχρονου κόσμου, των ισορροπιών ισχύος, της μελλοντικής ροής των γεγονότων. Ποια είναι αυτά τα διδάγματα;

Σε στρατιωτικό επίπεδο, γράφει η ισπανική εφημερίδα «El Pais», πρόκειται για την πρώτη σημαντική αντιπαράθεση εδώ και δεκαετίες μεταξύ μιας από τις μεγαλύτερες στρατιωτικές δυνάμεις του κόσμου και ενός αντιπάλου με σημαντικό συμβατικό δυναμικό. Αλλά και στη γεωπολιτική σφαίρα, επισημαίνει ο Πολ Μορίγιας, διευθυντής του κέντρου διεθνών μελετών CIDOB, «η ρωσική εισβολή είναι μια πρόκληση που αψηφά την τρέχουσα παγκόσμια τάξη». Ποια λοιπόν είναι κάποια από τα σημαντικότερα διδάγματα που μπορούν να αντληθούν από αυτόν τον πόλεμο;

Στρατιωτικό επίπεδο
Η σύγκρουση υπενθυμίζει την τεράστια δυσκολία της εισβολής σε μια χώρα με έναν αντίπαλο που, αν και υποδεέστερος, είναι αποφασισμένος να υπερασπιστεί την ανεξαρτησία του. «Είναι κατά μία έννοια το ίδιο μάθημα με το Βιετνάμ. Ή το Αφγανιστάν» λέει ο Γουίλιαμ Αλμπέρκ, διευθυντής του τμήματος Στρατηγικής, Τεχνολογίας και Ελέγχου των Οπλων στο Διεθνές Ινστιτούτο Στρατηγικών Σπουδών.

Ωστόσο η περίπτωση της Ουκρανίας έχει ιδιαίτερη αξία επειδή μας επιτρέπει να προβάλουμε τους υπολογισμούς μιας ενδεχόμενης κινεζικής επίθεσης στην Ταϊβάν, με παρόμοιο τρόπο: μια επίθεση μεγάλης δύναμης (Ρωσία/Κίνα) εναντίον ενός κατώτερου αντιπάλου (Ουκρανία/Ταϊβάν), που όμως έχει τη στρατιωτική υποστήριξη της μεγαλύτερης δύναμης (ΗΠΑ) και μια ισχυρή αντίδραση μέσω κυρώσεων (από το δυτικό μπλοκ). «Η Κίνα αναμφίβολα μελετά τα γεγονότα με αυξανόμενη ανησυχία, συνειδητοποιώντας πως μια πιθανή επίθεση στην Ταϊβάν θα ήταν πολύ πιο δύσκολη και δαπανηρή από ό,τι υπέθετε μέχρι πρόσφατα» προσθέτει ο Αλμπέρκ, πρώην διευθυντής του Κέντρου Ελέγχου Οπλων του ΝΑΤΟ.

Ωστόσο η δυναμική του πολέμου εξαρτάται ιδιαίτερα από τη φάση που προηγήθηκε της εισβολής, όταν ήταν κρίσιμη η σημασία των κατάλληλων πληροφοριών και της σωστής ανάλυσης. Το Κρεμλίνο απέτυχε εντελώς να σταθμίσει την αντίσταση της Ουκρανίας και την αντίδραση της Δύσης. Αυτό οδήγησε σε μια μαξιμαλιστική στρατηγική επίθεσης που αποδείχθηκε εντελώς λανθασμένη. «Οι δυτικές υπηρεσίες, από την άλλη πλευρά, είχαν αξιοσημείωτα καλές επιδόσεις, πολύ καλύτερες από ό,τι σε προηγούμενες κρίσεις» παρατηρεί η Κάθριν Ασμπρουκ, εκτελεστική αντιπρόεδρος του Ιδρύματος Bertelsmann. Οι ΗΠΑ είδαν την εισβολή να έρχεται, μετέδωσαν τις πληροφορίες στους συμμάχους και αυτό διευκόλυνε τις προετοιμασίες.

Σε τακτικό επίπεδο, η αδυναμία των ρωσικών δυνάμεων να αντιδράσουν γρήγορα στα προβλήματα στο πεδίο της μάχης υπογραμμίζει τη σημασία της ύπαρξης δομών διοίκησης που αναθέτουν την επιχειρησιακή ευελιξία σε καλά εκπαιδευμένους μεσαίους αξιωματικούς. «Στις δυτικές δυνάμεις αυτό είναι πρακτική» σχολιάζει ο Αλμπέρκ, αλλά η εισβολή κατέδειξε ένα επίπεδο ακαμψίας στη ρωσική ιεραρχία, όπως έχουν υποστηρίξει πολλοί ειδικοί.

Αντιθέτως, οι ουκρανικές δυνάμεις έχουν επιδείξει εξαιρετική προσαρμοστικότητα και ευελιξία. Στην πρώτη περίπτωση, μαθαίνοντας να χρησιμοποιούν και να ενσωματώνουν δεκάδες διαφορετικούς τύπους όπλων· στη δεύτερη, αντιδρώντας έξυπνα στις τακτικές προκλήσεις. «Νομίζω ότι αυτός ο πόλεμος θα εξακολουθεί να μελετάται σε 50 ή 100 χρόνια από τώρα και οι ουκρανοί αξιωματικοί θα διδάσκουν επί δεκαετίες στις δυτικές στρατιωτικές ακαδημίες, ακριβώς για να εξηγήσουν την εξαιρετική προσαρμοστικότητα και ευελιξία που επέδειξαν» λέει ο Αλμπέρκ.

Ακόμα και χωρίς να παραδώσει τα πιο εξελιγμένα συστήματα, η δυτική υποστήριξη έπαιξε καθοριστικό ρόλο, γεγονός που υπενθυμίζει ότι δύο δεκαετίες υποτιθέμενου μεγάλου εκσυγχρονισμού των ρωσικών δυνάμεων στα χαρτιά έχουν αποδώσει ένα πολύ μέτριο αποτέλεσμα. Και εδώ, επίσης, η Κίνα θα υπολογίσει εκ νέου τις πραγματικές δυνατότητες των μη δοκιμασμένων επενδύσεων εκσυγχρονισμού.

Ο πόλεμος μας έκανε να συνειδητοποιήσουμε πολλά πράγματα: πως οι ρωσικές δυνάμεις εξαρτώνται περισσότερο από τη δυτική τεχνολογία απ’ ό,τι νομίζαμε, πως το επίπεδο της εσωτερικής διαφθοράς είναι υψηλότερο απ’ ό,τι πιστεύαμε και πως το ποσοστό των καλά εξοπλισμένων και εκπαιδευμένων στρατευμάτων ήταν μικρό σε σύγκριση με μια μεγάλη πλειονότητα με χαμηλότερα πρότυπα. «Ωστόσο», προσθέτει ο Αλμπέρκ, «το να συμπεράνουμε, όπως κάνουν κάποιοι, ότι οι ρωσικές ένοπλες δυνάμεις είναι αξιολύπητες, θα ήταν μεγάλο λάθος. Εχουν υποστεί σοβαρές ήττες, έχουν χάσει πολλά υλικά, δεν είναι τόσο ευέλικτοι στη διοίκηση και στον έλεγχο όσο οι Ευρωπαίοι, αλλά βασίζονται στον όγκο και παραμένουν μια τρομερή δύναμη. Υπάρχει κίνδυνος να υπερεκτιμήσουμε τα προβλήματά τους».

Γεωπολιτική σφαίρα
Εκτός από την πλήρη αποσύνδεση της Δύσης και της Ρωσίας, αξιοσημείωτες είναι και οι κινήσεις της Δύσης να μειώσει την εξάρτησή της από την Κίνα. Αυτό περιλαμβάνει τις αλυσίδες εφοδιασμού, συμπεριλαμβανομένων των στρατηγικών πρώτων υλών, όπως αποδεικνύεται από το σχέδιο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας της ΕΕ.

«Το μεγάλο ερώτημα είναι πόσο μακριά θα φτάσει αυτή η αποσύνδεση. Το επίπεδο διασύνδεσης είναι τέτοιο που θεωρώ ότι η επιλεκτική αποσύνδεση είναι το πιο πιθανό» λέει ο Μορίγιας. «Πρόκειται για μια σύνθετη κίνηση που θα δημιουργήσει εντάσεις στις χώρες, στην ΕΕ και στη διατλαντική κοινότητα. Η Κίνα έχει επίγνωση του τεράστιου στρατηγικού πλεονεκτήματος που αντιπροσωπεύει αυτή η εξάρτηση και προσπαθεί να την καλλιεργήσει» παρατηρεί η Ασμπρουκ, η οποία θεωρεί πως η Δύση αντέδρασε «με σημαντικό βαθμό ενότητας» στην εισβολή.

Οι τριβές της ΕΕ με τις ΗΠΑ, η οικονομική κρίση του 2008, ο θρίαμβος των λαϊκιστικών δυνάμεων και η αδύναμη αντίδραση στις ρωσικές επιθέσεις στη Γεωργία (2008), στην Ουκρανία (2014) και στη Συρία (2015) ήταν, μαζί με άλλους παράγοντες, στους υπολογισμούς του Πούτιν. Ολα αυτά τα στοιχεία επανεξετάζονται σε παγκόσμια κλίμακα, με την αναζωογόνηση του ΝΑΤΟ. Η Δύση συσπειρώθηκε και έδρασε αποτελεσματικά.

Επιπλέον, εντός της Ευρώπης, «η ικανότητα της ΕΕ να λάβει ομόφωνα αποφάσεις και να βρίσκει γρήγορες, λειτουργικές λύσεις ήταν αρκετά εντυπωσιακή» υποστηρίζει η Ασμπρουκ, παρακάμπτοντας πολλά προβληματικά στοιχεία, όπως τα βέτο της Ουγγαρίας. Ο Μορίγιας συμφωνεί με την εκτίμηση της ανθεκτικότητας του ατλαντικού δεσμού και της ευρωπαϊκής αντίδρασης, και επίσης προτρέπει σε μεγάλη προσοχή στη μακροπρόθεσμη προβολή του.

Η Ρωσία, από την άλλη πλευρά, δεν βρήκε καμία ανοιχτή υποστήριξη. Η Κίνα, η οποία υπέγραψε δήλωση με τη Ρωσία τον Φεβρουάριο, στην οποία περιέγραψε το όραμα μιας εναλλακτικής παγκόσμιας τάξης και ανακοίνωσε μια στενή σχέση με τη Μόσχα, έδειξε ότι υπάρχουν όρια: δεν θέλει να διαταράξει την παγκόσμια οικονομική τάξη ή να ερεθίσει τη Δύση σε σημείο που να διαταράξει βαθιά τους εμπορικούς δεσμούς από τους οποίους αποκομίζει τόσο πολλά οφέλη.

«Βραχυπρόθεσμα, η αντίδραση της Δύσης ήταν αξιοσημείωτη, αλλά δεν έχουν ακόμη ληφθεί μέτρα για να διασφαλιστεί ότι θα διαρκέσει. Υπάρχουν προβλήματα και στρατηγικές αποκλίσεις μεταξύ των δυτικών εταίρων» προειδοποιεί ο Μορίγιας. Η Ασμπρουκ πιστεύει ότι εντός της ΕΕ δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένο πως η συνοχή θα παραμείνει, και μάλιστα αποτελεσματική. Επισημαίνει σαφείς ρωγμές στον γαλλογερμανικό άξονα και μια ανατροπή των συνήθων ισορροπιών Δύσης/Ανατολής.

Ο πυρήνας των φιλελεύθερων δημοκρατιών που αποτελείται από περίπου 40 χώρες στην Ευρώπη, στη Βόρεια Αμερική και στην Ασία/Ειρηνικό έχει συσπειρωθεί, όμως η Δύση δεν έχει καταφέρει να κερδίσει μεγάλη υποστήριξη στον παγκόσμιο Νότο. Δεκάδες από αυτές τις χώρες ψήφισαν κατά της εισβολής στον ΟΗΕ – 141 σε σύγκριση με τέσσερις που υποστήριξαν τη Ρωσία, 35 αποχές και 12 που δεν ψήφισαν – αλλά δεν έχουν ενταχθεί στις κυρώσεις. Αυτοί που απείχαν αντιπροσωπεύουν το ήμισυ του παγκόσμιου πληθυσμού.

Η Ινδία αποτελούν την επιτομή αυτού του γεγονότος. «Το Νέο Δελχί δεν είναι χαρούμενο για τη ρωσική εισβολή, πόσω μάλλον για τις πυρηνικές απειλές, αλλά δεν υποκύπτει στις επιθυμίες της Δύσης. Ξεκαθαρίζει ότι έχει τα δικά του συμφέροντα, μια τεράστια αγορά για να τροφοδοτήσει με ενέργεια, και όσο το ρωσικό πετρέλαιο τη βολεύει και η Δύση δεν προσφέρει κάτι καλύτερο θα ακολουθήσει τον δικό της δρόμο» λέει η Ασμπρουκ. «Σε αυτόν τον πιο πολύπλοκο, πολυπολικό κόσμο, οι μεσαίες δυνάμεις προσπαθούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο».