3+1 «πρωταθλητές» στα fake news {LF}του 2022

Στον ιστότοπο ellinikahoaxes.gr – την «πρώτη προσπάθεια κατάρριψης αναληθών δημοσιευμάτων στο Ιντερνετ αλλά και σε κάθε πηγή ενημέρωσης στην Ελλάδα», όπως αυτοσυστήνονται στη σελίδα τους στο Facebook, την οποία ακολουθούν 195.020 χρήστες -, το 2022, σε επίπεδο fact checking, έκλεισε με την ανάρτηση της 30ής Δεκεμβρίου με την οποία κατέρριπταν τον ισχυρισμό που διακινήθηκε στο πλαίσιο του «τουιτεροκαβγά» για το κάπνισμα σε εσωτερικούς χώρους, σύμφωνα με τον οποίο «ο υπουργός Υγείας Θάνος Πλεύρης φωτογραφίστηκε κατά τη διάρκεια συνάντησής του με τη ΔΑΚΕ στο υπουργείο, πλησίον τραπεζιού με τασάκι», ενώ η αλήθεια ήταν ότι «η φωτογραφία ελήφθη τον Ιούνιο του 2019 στα γραφεία της ΓΣΕΕ, όταν ο Θάνος Πλεύρης ήταν υποψήφιος βουλευτής». Είχαν προηγηθεί άλλα fake news κατά τη διάρκεια της χρονιάς που διαχειρίστηκαν τα Ellinika Hoaxes, όπως η ψευδής είδηση ότι «η Βουλή κατήργησε με διάταξη στο νομοσχέδιο με τίτλο “Εξορθολογισμός ασφαλιστικής και συνταξιοδοτικής νομοθεσίας, ενίσχυση ευάλωτων κοινωνικών ομάδων και άλλες διατάξεις” τους όρους “Ελληνας/Ελληνίδα” από κρατικά έγγραφα και εκπαιδευτικά συγγράμματα», ο αναληθής ισχυρισμός πως «ο επίτιμος αρχηγός ΓΕΕΘΑ Ευάγγελος Αποστολάκης δήλωσε σε πρωινή τηλεοπτική εκπομπή ότι “έχουμε περιθώρια να βάλουμε νερό στο κρασί μας ή να δεχτούμε κάποιες παραχωρήσεις”, αναφερόμενος στις τουρκικές αξιώσεις για αποστρατιωτικοποίηση των ελληνικών νησιών» και μια αναληθής δημοσίευση που έλεγε ότι «η Τατιάνα Νάβκα, σύζυγος του Ντμίτρι Πεσκόφ, εκπροσώπου Τύπου του Κρεμλίνου, διασκέδαζε σπάζοντας πιάτα σε ταβέρνα στην Ελλάδα».

Οι περισσότερες
ψευδείς ειδήσεις

Για τα fake news που κυριάρχησαν το 2022 στο ελληνικό Διαδίκτυο αλλά και για τον όγκο των αξιολογήσεων που κλήθηκε να διαχειριστεί η 11μελής τους ομάδα κατά το προηγούμενο έτος, μιλούν στα «ΝΕΑ» τα Ellinika Hoaxes, αναδεικνύοντας τις θεματικές γύρω από τις οποίες αναπτύχθηκαν και διαδόθηκαν οι περισσότερες ψευδείς ειδήσεις και επισημαίνοντας, παράλληλα, την ελαφριά αύξηση του φαινομένου τους τελευταίους δώδεκα μήνες. «Η αποτίμηση της έντασης του φαινομένου είναι σχετικά δύσκολη καθώς το ζήτημα είναι πολυπαραγοντικό, ωστόσο με βάση τη δική μας εμπειρία τουλάχιστον, παρατηρήσαμε μια μικρή αύξηση στον συνολικό αριθμό των ψευδών ισχυρισμών, το οποίο είναι λογικό, δεδομένης της εισβολής στην Ουκρανία. Η σύγκριση με την προηγούμενη τριετία βέβαια δεν είναι απλή, καθώς περάσαμε μια πρωτοφανή κρίση παραπληροφόρησης με την πανδημία της Covid-19, η οποία σε έναν βαθμό συνεχίζεται μέχρι σήμερα, καθώς και το Μεταναστευτικό», αναφέρουν τα Ellinika Hoaxes. Αναφορικά με τα θέματα επί των οποίων αναπτύχθηκαν τα περισσότερα fake news στο ελληνικό Διαδίκτυο και τα οποία έφτασαν να επηρεάσουν και τον δημόσιο διάλογο εκτός ψηφιακής πραγματικότητας, τα Ellinika Hoaxes εντοπίζουν τέσσερα μεγάλα ζητήματα, εκ των οποίων γεννήθηκαν οι περισσότερες ψευδείς ειδήσεις της χρονιάς.

Η κρίση και η άνοδος
της διασποράς

Οπως εξηγούν οι ίδιοι: «Η βασική θεματολογία που απασχόλησε τόσο εμάς όσο και τους περισσότερους οργανισμούς ελέγχου γεγονότων μέσα στο 2022 ήταν προφανώς η εισβολή στην Ουκρανία. Πάντα, όταν υπάρχει μια κρίση, εμφανίζεται άνοδος στη διασπορά παραπληροφόρησης και στην περίπτωση της Ουκρανίας κληθήκαμε όλοι να ανανεώσουμε τα εργαλεία που χρησιμοποιούμε για τον εντοπισμό και την ανάλυση ψευδών ισχυρισμών. Ταυτόχρονα, συνεχίζουμε να βλέπουμε μεγάλο αριθμό ψευδών ισχυρισμών αναφορικά με την πανδημία και τα εμβόλια κατά της Covid-19, ενώ, σε πολύ μικρότερο βαθμό, αρχίζουμε να εντοπίζουμε ψευδοεπιστημονικούς ισχυρισμούς από αρνητές της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής. Οσον αφορά την επικινδυνότητα, το θέμα που συνεχίζει να παρουσιάζει άμεσο κίνδυνο για το κοινό είναι η πανδημία της Covid-19. Γι’ αυτό συνεχίζουμε να ενημερωνόμαστε συνεχώς για τις επιστημονικές εξελίξεις στο θέμα, ενώ παρακολουθούμε και την εξάπλωση ψευδών ισχυρισμών από γνωστούς κόμβους παραπληροφόρησης στο εξωτερικό καθώς, τις περισσότερες φορές, οι ψευδείς ειδήσεις που καλύπτουμε αποτελούν μεταφορά ισχυρισμών από το εξωτερικό».

Χαρακτηριστικά παραδείγματα από τις βασικές θεματικές που κυριάρχησαν το 2022 στο έργο των fact checkers από τα Ellinika Hoaxes ήταν για την περίπτωση της πανδημίας η κατάρριψη στις 29 Αυγούστου του ισχυρισμού ότι «σύμφωνα με εσωτερικά έγγραφα της Pfizer, τεκμηριώνεται πως 44% των εγκύων που συμμετείχαν στην κλινική δοκιμή για το mRNA εμβόλιο της εταιρείας κατά της Covid-19 απέβαλαν», στο πεδίο των αρνητών της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής η αποκατάσταση της ψευδούς είδησης ότι «τα κλιματικά μοντέλα προέβλεπαν ότι η στάθμη της θάλασσας θα έχει αυξηθεί κατά 7 μέτρα μέχρι το 2014. Μέχρι σήμερα η στάθμη της θάλασσας δεν έχει ανέβει», με το συμπέρασμα από τα Ellinika Hoaxes να εξηγεί, μεταξύ άλλων, ότι «τα κλιματικά μοντέλα των περασμένων δεκαετιών αποδείχτηκαν τόσο ακριβή, που το 2021 οι πρωτεργάτες τους βραβεύτηκαν με Νομπέλ. Κανένα αναγνωρισμένο μοντέλο δεν έκανε λόγο για αύξηση της στάθμης κατά 7 μέτρα και ο ισχυρισμός βασίζεται σε παρερμηνεία μιας διαφορετικής εκτίμησης (…)», ενώ στη θεματική που αφορά την εισβολή στην Ουκρανία, παράδειγμα αναληθούς ισχυρισμού αφορούσε «παραπλανητική παρουσίαση φωτογραφίας από την Μπούτσα ως δήθεν αποκάλυψη παραπληροφόρησης από φιλοουκρανικές πηγές».

Μεσογειακό Παρατηρητήριο
για τις ψευδείς ειδήσεις

Σε μια εποχή που η βασική πηγή πληροφόρησης των πολιτών είναι το Διαδίκτυο και με τις έρευνες να λένε ότι περισσότερο από το 40% των ειδήσεων που διακινούνται μόνο στα social media είναι fake news, τα Ellinika Hoaxes, ο φακός μας στο σκοτάδι του ελληνικού Διαδικτύου, υπογραμμίζουν ότι ομάδες ελέγχου γεγονότων, όπως είναι οι ίδιοι, έχουν ανάγκη από την υποστήριξη ισχυρών θεσμικών φορέων στο έργο τους περισσότερο από ποτέ, καθώς η χιονοστιβάδα των ψευδών ειδήσεων λαμβάνει συνεχώς νέες διαστάσεις. Τι προβλέπουν τα Ellinika Hoaxes για τα fake news του 2023 – που για την Ελλάδα είναι και μια χρονιά εκλογική -, βελτίωση, στασιμότητα ή επιδείνωση; «Αυτό εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον τρόπο με τον οποίο θα αντιμετωπιστεί το φαινόμενο από θεσμικούς φορείς. Η Ευρωπαϊκή Ενωση μέχρι στιγμής έχει δείξει σημαντική προθυμία να βοηθήσει τους οργανισμούς που προσπαθούν να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα, το οποίο φάνηκε πιο έντονα με την ψήφιση του Digital Services Act, αλλά οι ψευδείς ειδήσεις δεν είναι πρόβλημα στατικό, είναι πρόβλημα που συνεχώς μεταβάλλεται και συνεπώς χρειάζονται πολύ περισσότερα βήματα στήριξης της δουλειάς που κάνουν οι ομάδες ελέγχου γεγονότων», απαντούν οι ίδιοι.

Νέα βιομηχανία

Με τους πολίτες να βρίσκονται ανά πάσα στιγμή αντιμέτωποι με τον κίνδυνο να δεχθούν ή να μοιραστούν ψευδείς ειδήσεις κι ενώ γίνεται ολοένα και πιο δύσκολο να αναγνωρίσει κανείς τα fake news, καθώς πλέον δεν διακινούνται μεμονωμένα αλλά αποτελούν, τρόπον τινά, μια νέα «βιομηχανία» η οποία δημιουργεί και διασπείρει, με τρόπο οργανωμένο και ενσυνείδητο, ψευδείς ειδήσεις για την εξυπηρέτηση μεγαλύτερων ή μικρότερων συμφερόντων, η είδηση από τα Ellinika Hoaxes για τη δημιουργία ενός νέου παρατηρητηρίου για fake news στη Μεσόγειο, με το οποίο, όπως αναφέρουν στα «ΝΕΑ», αναμένεται να συνεργαστούν προσεχώς, μοιάζει με ένα αχνό φως στο βαθύ σκοτάδι του ψεύδους και της διαστρέβλωσης της αλήθειας που απειλεί ευθέως το μέλλον των δημοκρατιών στον πλανήτη. «Εχουμε συμμετάσχει σε πολλές πρωτοβουλίες για την καταπολέμηση των ψευδών ειδήσεων ως μέρος μιας πολύ μεγάλης, παγκόσμιας, κοινότητας ομάδων ελέγχου γεγονότων. Συγκεκριμένα, πρόσφατα συμμετείχαμε μαζί με πολλές άλλες ομάδες στη διαμόρφωση των κανόνων με βάση τους οποίους θα πιστοποιούνται οργανισμοί ελέγχου γεγονότων στην Ευρώπη, ενώ πριν από λίγες εβδομάδες ολοκληρώσαμε τις συζητήσεις για συμμετοχή στο Μεσογειακό Παρατηρητήριο Ψευδών Ειδήσεων (MedMO). Το Παρατηρητήριο θα παρακολουθεί τις τάσεις παραπληροφόρησης σε Ελλάδα, Κύπρο και Μάλτα, σε συνεργασία με πανεπιστήμια, τεχνολογικά ιδρύματα και οργανισμούς ελέγχου ειδήσεων, και ποια θέματα εμφανίζουν μεγαλύτερο ενδιαφέρον και σε ποιες χώρες, ώστε να μπορούμε να έχουμε ξεκάθαρα δεδομένα για τα μοτίβα παραπληροφόρησης στο δικό μας κομμάτι της Ευρώπης», σημειώνουν τα Ellinika Hoaxes, προσθέτοντας: «Ολα αυτά αποτελούν πρωτοβουλίες ομάδων ελέγχου γεγονότων και ερευνητικών οργανισμών που ασχολούνται με το πρόβλημα της παραπληροφόρησης και στηρίζονται στη βοήθεια της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Ωστόσο, ακόμα και με αυτή τη βοήθεια, υπάρχουν ακόμα πολλές ελλείψεις που πρέπει να βελτιωθούν τόσο σε ευρωπαϊκή κλίμακα όσο και σε τοπική, καθώς και η νομοθεσία της εκάστοτε χώρας παίζει πολύ σημαντικό ρόλο στην αντιμετώπιση του προβλήματος».