«Σουσάμι άνοιξε» {LF}ή «Τα Μάπετ στη Ρωσία»

Οι Δυτικοί έχουν δαπανήσει δύο δεκαετίες αναρωτώμενοι γιατί η Ρωσία έχει υποταχθεί στη γοητεία του Βλαντίμιρ Πούτιν. Διπλωμάτες, ιστορικοί, οικονομολόγοι και λοιποί ειδήμονες απέτυχαν όλοι να δώσουν μια ικανοποιητική απάντηση. Εκεί, όμως, που απέτυχαν οι ακαδημαϊκοί και εκείνοι που χαράσσουν στρατηγική ίσως τα καταφέρουν οι πρωταγωνιστές της παιδικής εκπομπής «Σουσάμι άνοιξε», από τον Κέρμιτ μέχρι τον Ελμο.

Ηταν το 1996. Η πατρίδα μου βρισκόταν εν μέσω μιας «θεραπείας-σοκ» – της ταχείας φιλελευθεροποίησης και ιδιωτικοποίησης της οικονομίας με διατάγματα, μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ – ενώ εγώ βρισκόμουν στο Πρίνστον προετοιμάζοντας το διδακτορικό μου. Κάποια μέρα κέντρισε την προσοχή μου μια αναφορά που έγινε στο CNN για τη Ρωσία. Παραδόξως, δεν αφορούσε κάποια αρνητική είδηση για μια δολοφονία, εξαγορά επιχείρησης, άνοδο ή πτώση ενός ολιγάρχη. Αντιθέτως, ήταν μια φαινομενικά θετική είδηση: Τα Μάπετ, οι διάσημες αμερικανικές μαριονέτες του Τζιμ Χένσον, όδευαν προς τη Μόσχα.

Ακούγοντας το αλαζονικό σχόλιο του CNN, η ανακούφισή μου γρήγορα έδωσε τη θέση της στη δυσφορία. Η εδραίωση του «Σουσάμι άνοιξε» στη Ρωσία δεν θα ήταν, όπως όλα έδειχναν, ένα παράδειγμα πολιτιστικής συνεργασίας, που θα καθίστατο δυνατή από το άνοιγμα της χώρας. Κυρίως, η Μις Πίγκι και ο Μπιγκ Μπερντ θα διασφάλιζαν ότι οι αμερικανικές δημοκρατικές ευαισθησίες θα αποκτούσαν ρίζες στις καρδιές και το μυαλό των παιδιών σε ολόκληρο τον αχανή μετασοβιετικό χώρο – όχι μόνο στη Ρωσία, αλλά και στην Εσθονία, την Ουκρανία, τη Γεωργία και άλλες πρώην Σοβιετικές Δημοκρατίες. Αλλαξα αμέσως κανάλι.

Ενα παιδικό τηλεοπτικό σόου, που καθορίζεται από τα θετικά του μηνύματα αναφορικά με τη μάθηση και τη συνεργασία, μετατρεπόταν σε ένα εργαλείο προπαγάνδας, η οποία παρουσιαζόταν ως ένα είδος παιδαγωγικής κάθαρσης και χρησιμοποιούνταν ως μια ακόμη διακήρυξη του θριάμβου της Αμερικής στον Ψυχρό Πόλεμο. Ομως, η Ρωσία διέθετε τη δική της πλούσια πολιτιστική παράδοση, η οποία περιλάμβανε όχι μόνο τον Τολστόι και τα Μπολσόι, αλλά και το «Καληνύχτα μικρούλια», ένα σοβιετικό παιδικό σοβιετικό σόου εξίσου έξυπνο και εγκάρδιο με το «Σουσάμι άνοιξε».

Ευτυχώς, η ομάδα που βρισκόταν πίσω από το «Σουσάμι άνοιξε» δεν υπέκυψε στον πειρασμό της ηθικής υπεροχής και της πολιτιστικής κυριαρχίας που κυριαρχούσε στην ειδησεογραφία των ΗΠΑ και πιθανώς ενσωματωνόταν από πολλούς απλούς Αμερικανούς. Αντιθέτως, σύμφωνα με ένα νέο βιβλίο της Νατάσα Λανς Ρόγκοφ – η οποία, στις αρχές της δεκαετίας του ’90, ήταν επικεφαλής της ομάδας παραγωγής που έφερε τα Μάπετς στη Ρωσία -, το σενάριο του σόου για το ρωσικό κοινό ήταν αποτέλεσμα γνήσιας πολιτιστικής συνεργασίας και όχι επιβολής ή κατάκτησης.

Ισως το πιο σημαντικό είναι πως αν και η ρωσική εκδοχή του «Σουσάμι άνοιξε» ήταν κατά βάση ένα αμερικανικό σόου, δεν αφορούσε την Αμερική. Σίγουρα, επίσης, δεν είχε σχεδιαστεί για να λειτουργήσει ως μέσο αμερικανικής προπαγάνδας.

Τα παιδιά στη Ρωσία το παρακολούθησαν επί περίπου 15 χρόνια – μέχρι το 2010. Η Λανς Ρόγκοφ ισχυρίζεται πως «κατέβηκε» επειδή ο Πούτιν δεν έβλεπε πλέον κάποια χρησιμότητα σε αυτό. Το γεγονός ότι πολλές ακόμη συνεργασίες στον πολιτιστικό τομέα τερματίστηκαν την ίδια περίπου περίοδο ενισχύει το επιχείρημά της. Ο Πούτιν είχε αποφασίσει πως η ρωσική κουλτούρα πρέπει να είναι για τους Ρώσους και να προέρχεται από αυτούς – και ότι μόνο αυτός ήταν σε θέση να αποφασίσει τι σημαίνει να είναι κανείς Ρώσος.

Η Νίνα Χρούστσεβα, δισεγγονή του σοβιετικού ηγέτη Νικίτα Χρουστσόφ, είναι καθηγήτρια Διεθνών Υποθέσεων στη The New School της Νέας Υόρκης