Στιγμές, λέξεις, εικόνες του 2022

Μάκης Μαλαφέκας

συγγραφέας

Το τουίτ στο τέλος του κόσμου

Ο Ιλον Μασκ έκανε δική του ένα φεγγάρι την Αμπερ Χερντ που ήθελε να πληγώσει τον Τζόνι, χωρίς όμως ποτέ να κατακτήσει την καρδιά της – γιατί αυτή τον Τζόνι ήθελε, Τζόνι και πάλι Τζόνι – κι έτσι στο τέλος αυτός αγόρασε το Τουίτερ. Κι ησύχασε. Οχι, πραγματικά κάπως έτσι είναι τα πράγματα. Ενα παιχνιδάκι σε χέρια τρελών. Εσάς, όμως, τι σας ενοχλεί δεν καταλαβαίνω. Αλήθεια. Τι σας ενοχλεί ο Μασκ και τι σας ενοχλεί κι ο Τραμπ, στην τελική. Σε ελεύθερο κόσμο ζούμε, της ελεύθερης Αγοράς και των ελευθεριών γενικά, και τέτοια πράγματα γίνονται και θα γίνονται.
Χωρίς ίχνος ειρωνείας: τόσο ο Μασκ όσο και ο Τραμπ είναι κατεξοχήν πολιτισμικά προϊόντα του σύγχρονου φιλελευθερισμού. Για την ακρίβεια, ο φιλελευθερισμός είναι το μοναδικό οικονομικό καθεστώς μέσα στο οποίο θα μπορούσαν, κατ’ αρχήν, να προκύψουν ως ανθρωπότυποι, και, ταυτόχρονα, το μοναδικό πολιτικό καθεστώς μέσα στο οποίο οι ανθρωπότυποι αυτοί θα μπορούσαν να αποκτήσουν σημαντική εξουσία – κι όταν λέμε σημαντική εννοούμε από πολύ μεγάλη έως απεριόριστη. Η υπερσυγκέντρωση, γενικά, είναι συστατικό στοιχείο του σύγχρονου φιλελευθερισμού, που μόνο φιλελευθερισμός ασφαλώς δεν είναι με βάση τις προ δυόμισι αιώνων αρχικές του διακηρύξεις: ορθολογισμός, αναφαίρετα δικαιώματα, μεθοδικός διαχωρισμός εξουσιών. Το σημερινό κατάντημα των Μασκ περιγράφει αυτήν ακριβώς την εκφυλιστική διαδρομή και ταυτόχρονα σηματοδοτεί με τον πιο έκδηλο τρόπο το φινάλε της: δισεκατομμύρια ανθρώπινα μηρυκαστικά, διαχωρισμένα οικειοθελώς σε ταυτοτικές φυλές και προσεκτικά επανατοποθετημένα σε λογαριθμικά κουτάκια, αναμασούν το Θέαμα και το χωνεύουν κάθε βράδυ μες στα πολλαπλά στομάχια τους, συμμετέχοντας υποτίθεται κι αυτά με φράσεις και απόψεις. Ο Μασκ θα λειτουργήσει επιβραβευτικά προς όλους, ως στρατοσφαιρικός νάρκισσος που είναι: θέλει η Alt-right την επιστροφή του Ντον στα ΜΚΔ; ο Μασκ θα τόνε φέρει· θέλουν τα κινήματα διαφάνεια και δικαιοσύνη; ο Μασκ θα οργανώσει διαδικτυακή δημοσκόπηση με το ερώτημα «Πρέπει να δοθεί χάρη στον Ασάνζ και τον Σνόουντεν;» όπου χιλιάδες επί χιλιάδων θα συμμετάσχουν για να πουν κατά 80% «Ναι» και να ξεθυμάνουν. Σαν να βλέπανε το Don’t Look Up κάποιο βράδυ στο Νέτφλιξ ένα πράγμα. Ο Ιλον Μασκ θα ενσαρκώσει την τέλεια meta-δημοκρατία, πιο τέλεια ακόμη κι απ’ αυτή του Ζούκερμπεργκ που θα ξεμείνει με τους γέρους και τους μουλοκακόμοιρους. Θα τον πατήσει στον λαιμό, τον φλώρο. Και τότε θα είμαστε όλοι ωραίοι, σαν το διαρκές τρεμουλιαστό χαμόγελο του Μασκ, ελεύθεροι στον meta-κόσμο που θα είναι για πάντα στην άκρη των δαχτύλων μας, για πάντα όλος δικός μας.

Δημήτρης Νανόπουλος
τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, διακεκριμένος ομότιμος καθηγητής Φυσικής Υψηλών Ενεργειών, Πανεπιστήμιο Texas A&M, ΗΠΑ
Οι πυλώνες της δημιουργίας

Η εντυπωσιακή αυτή φωτογραφία από το James Webb Space Telescope (JWST), το μεγαλύτερο διαστημικό τηλεσκόπιο σήμερα, μιλάει μόνη της. Οι «Πυλώνες της Δημιουργίας» είναι μια μικρή περιοχή στο Νεφέλωμα του Αετού (Eagle Nebula), το οποίο βρίσκεται περίπου 6.500 έτη φωτός μακριά μας. Απλώνεται σαν μεγάλα δάχτυλα ενός συμπαντικού χεριού και αποτελείται από πυκνά νέφη ψυχρών διαστρικών αερίων και σκόνης. Αυτός ο χώρος λειτουργεί ως ένα κοσμικό μαιευτήριο όπου νέα άστρα γεννιούνται. Αν και το νεφέλωμα ανακαλύφθηκε το 1745, οι πυλώνες έγιναν παγκοσμίως διάσημοι όταν απεικονίστηκαν από το Hubble το 1995. Ωστόσο, οι νέες φωτογραφίες από το τηλεσκόπιο JWST είναι πιο καθαρές και δείχνουν πτυχές σχηματισμού άστρων που δεν ήταν μέχρι τώρα διακριτές. Αυτές οι εικόνες μοιάζουν με «διαστημικά υπερηχογραφήματα» και θα βοηθήσουν τους ερευνητές να ανακαινίσουν τα θεωρητικά μοντέλα που εξηγούν πώς δημιουργούνται και εξελίσσονται τα αστέρια.
Ο τίτλος «Πυλώνες της Δημιουργίας» (Pillars of Creation) μπορεί να χρησιμοποιηθεί μεταφορικά, σαν μια περιγραφή για το πώς ξεκίνησε το Σύμπαν στις εμβρυακές του στιγμές. Το JWST δίνει απίστευτα ενδελεχείς πληροφορίες για τη δημιουργία των πρωτογενών γαλαξιών 13,4 δισεκατομμύρια χρόνια πριν ή 400 εκατομμύρια χρόνια μετά την εμφάνιση του Σύμπαντος. Οι πληροφορίες αυτές, σε συνδυασμό με τα δεδομένα από το διαστημικό τηλεσκόπιο PLANCK, όπου μετρήθηκαν οι ανισοτροπίες από την Κοσμική Ακτινοβολία Υποβάθρου (Cosmic Microwave Background ή CMB), μπορούν να μας βοηθήσουν να καταλάβουμε το πώς εμφανίστηκε το Σύμπαν! Πραγματικά, οι ανισοτροπίες που παρατηρούνται στην Κοσμική Ακτινοβολία Υποβάθρου, συνεπάγονται ανισοτροπίες στην ομοιογενή κατά τ’ άλλα ενεργειακή πυκνότητα, που μέσα από μια σειρά διαδικασιών δημιουργούν τις πρώτες μεγάλες δομές στο Σύμπαν μας, όπως οι γαλαξίες.
Μελετώντας λοιπόν τα δεδομένα από το PLANCK Space Telescope και το JWST θα δούμε αν το βασικό κοσμολογικό μοντέλο μας, αυτό δηλαδή του «Κοσμικού Πληθωρισμού», ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα έως τώρα και αν τα πειραματικά/παρατηρησιακά δεδομένα και οι προβλέψεις του «Κοσμικού Πληθωρισμού» συγκλίνουν. Ο συνδυασμός αυτών των δύο τεχνολογικών επιτευγμάτων μας ανοίγει ένα αστρικό παράθυρο για να διερευνήσουμε την «Αρχή του Σύμπαντος» και αποτελεί μια απίστευτη ευκαιρία για να μελετήσουμε τη Θεωρία των Υπερχορδών (Superstring Theory), τη μοναδική προς το παρόν θεωρία που μας έχει δώσει μια Θεωρία του Παντός (Theory of Everything or ToE).
Ζούμε στη χρυσή εποχή της Κοσμολογίας και παίρνουμε απαντήσεις στα μεγαλύτερα φιλοσοφικά προβλήματα που πρέπει να μας απασχολούν.
– Πώς εμφανίστηκε το Σύμπαν;
– Από μια τυχαία κβαντική διακύμανση.
Αυτή η απάντηση, απαντά και σε όλα τα επόμενα ερωτήματα: Υπάρχει σκοπός; Ποια είναι η θέση μας στο Σύμπαν; Βγάλτε τα δικά σας συμπεράσματα.

Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης

συγγραφέας, εκδότης

Μια εποχή στην κόλαση

Το γατί της φωτογραφίας θα μπορούσε να λέγεται Γκρίσα, από το Γκριγκόρι, το πρώτο όνομα του Γκριγκόρι Σάβιτς Σκοβοροντά, εθνικού στοχαστή της Ουκρανίας, το όνομα του οποίου φέρει το Πανεπιστήμιο του Κιέβου, στις αίθουσες του οποίου πέρασα 6 ολόκληρα χρόνια. Είχα έναν γάτο ολόιδιο. Ηταν η συντροφιά μου τις μακρές νύχτες του χειμώνα, ζήσαμε μαζί σε ένα μικρό, στενάχωρο δωματιάκι 12 τετραγωνικών μέτρων με άλλους δύο συγκάτοικους, στη Φοιτητική Εστία Νο 2 στην οδό Λομονόσοφ. Δεν έχω δει φωτογραφίες από την περιοχή της πανεπιστημιούπολης μετά την κήρυξη του πολέμου, δεν ξέρω τι απέγιναν τα κτίρια που ζήσαμε, μορφωθήκαμε, ερωτευτήκαμε, ήρθε σε σύγκρουση η αντίληψη που είχαμε για τον κόσμο με την πραγματικότητα και επήλθε η αναπόφευκτη απομάγευση των ιδεολογικών μας επιλογών και εμμονών. Η όμορφη πόλη του Κιέβου και οι ηρωικοί της κάτοικοι, πολλοί από τους οποίους είναι φίλοι και παλιοί συμφοιτητές, υπομένουν στωικά τις πυραυλικές επιθέσεις των Ρώσων, επιδεικνύοντας γενναιότητα και επιμονή στην αντίσταση κατά της βαρβαρότητας. Ζουν σε καταφύγια, στερούνται βασικά αγαθά όπως το νερό και η θέρμανση.

Το Κίεβο και οι υπόλοιπες πόλεις της μαρτυρικής αυτής χώρας είναι τα τοπόσημα του αγώνα για την ελευθερία και το δικαίωμα στην επιλογή του 21ου αιώνα και θα παραμείνουν εις τους αιώνες ως παράδειγμα αντοχής και θυσίας.

Στο σταυροδρόμι της ιστορίας, το Κίεβο σαν φάρος λαμπερός φώτισε και φωτίζει σκορπώντας το φως του ουκρανικού πολιτισμού από την εποχή του Βλαδίμηρου του εκχριστιανιστή μέχρι τις μέρες μας. Κιβωτός μακραίωνων παραδόσεων, φιλοξένησε στις συνοικίες του Ουκρανούς, Ρώσους, Εβραίους, Ελληνες, Τάταρους αλλά και πολλούς Ευρωπαίους. Στα εκπαιδευτικά του ιδρύματα από την εποχή του Θεοφάνη Προκοπόβιτς και του Πέτρου Μογίλα μέχρι τον 20ό αιώνα δίδαξαν κορυφαίοι στοχαστές που άφησαν ανεξίτηλα ίχνη στον ανθρώπινο πολιτισμό, όπως ο Νικολάι Μπερντιάγιεφ, ο Παμφίλ Γιουρκέβιτς, εξαίρετος μεταφραστής και σχολιαστής των πλατωνικών διαλόγων, ο Νικολάι Κοστομάροφ, η αδελφότητα των αποφοίτων της Ακαδημίας του Πέτρου Μογίλα κ.ά.

Η Ουκρανία πολεμάει και νικάει στα πεδία των μαχών καταβάλλοντας βαρύ φόρο αίματος για την υπεράσπιση του πολιτισμού έναντι της βαρβαρότητας, της ελευθερίας έναντι του εξανδραποδισμού, της ανθρωπιάς έναντι του θανάτου και της καταστροφής.

Η Ουκρανία ως άλλος φοίνικας θα αναγεννηθεί από τις στάχτες του άδικου πολέμου και θα λάμψει ως φάρος και παράδειγμα για τις ανοιχτές, δημοκρατικές κοινωνίες.

Αντώνης Γ. Καραμπατζός

καθηγητής στη Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ

Γυρίζει πίσω το ποτάμι;

Στις ΗΠΑ, επί περίπου 50 χρόνια, ήτοι από την απόφαση-ορόσημο Roe v. Wade (1973) του Ανωτάτου Δικαστηρίου των ΗΠΑ, αναγνωριζόταν η συνταγματική κατοχύρωση του δικαιώματος των γυναικών στην άμβλωση, φυσικά με τους γνωστούς περιορισμούς που λίγο-πολύ ισχύουν εν γένει στον δυτικό κόσμο. Μπορεί μεν να διατυπώνονταν κατά καιρούς διαφορετικές προσεγγίσεις ή ενστάσεις κοσμοθεωρητικής, θεολογικής ή άλλης φύσεως, αλλά σε νομικό επίπεδο τα πράγματα είχαν αποκρυσταλλωθεί. Μέχρι που ήρθε η φετινή απόφαση του ιδίου Δικαστηρίου, η περίφημη Dobbs (24.6.22), στην οποία το Δικαστήριο, με τη νέα συντηρητική του πλέον πλειοψηφία και με επιχειρηματολογία ελάχιστα πειστική, έκρινε ότι το εν λόγω δικαίωμα δεν κατοχυρώνεται συνταγματικά και, έτσι, απόκειται στην ευχέρεια των Πολιτειών να ρυθμίσουν το ζήτημα κατά το δοκούν (λ.χ. απαγορεύοντας την άμβλωση ακόμη και σε περίπτωση βιασμού!). Η βεβαιότητα δικαίου, που είχε δημιουργηθεί επί δεκαετίες στο εν λόγω ζήτημα και στην οποία έδιναν πίστη ιδίως οι γυναίκες, ανετράπη αίφνης, απλώς εξαιτίας διαφορετικών κοσμοθεωρητικών αντιλήψεων των δικαστών, και όχι εξαιτίας κάποιου σοβαρού λόγου που επέβαλλε αλλαγή πλεύσης. Και η ανησυχία είναι μήπως η νέα θεώρηση επεκταθεί πλέον και σε άλλα ζητήματα, όπως λ.χ. ο γάμος ομοφύλων (όπως προανήγγειλε ήδη ο δικαστής Thomas στην Dobbs). Μπορεί, όμως, το ποτάμι να γυρίσει πίσω;

Πιστεύω πως εν τέλει κάτι τέτοιο δύσκολα θα συμβεί. Οι μάχες που θα δοθούν στις ΗΠΑ το επόμενο διάστημα θα είναι ασφαλώς αρκετές. Αλλά τα τελευταία μηνύματα αφήνουν περιθώρια αισιοδοξίας. Στις πρόσφατες ενδιάμεσες εκλογές φαίνεται ότι το δικαίωμα στην άμβλωση συνέβαλε αρκετά στις κρίσιμες ήττες που υπέστησαν ο Τραμπ και Ρεπουμπλικανοί υποψήφιοι. Επίσης, τις προηγούμενες ημέρες ψηφίστηκε από το Κογκρέσο ο σημαντικός νόμος για την προστασία του γάμου ομοφύλων και του διαφυλετικού γάμου (Respect for Marriage Act).

Τόσο η τελευταία προστασία όσο και η κατ’ αρχήν αναγνώριση του δικαιώματος στην άμβλωση εδράζονται σε μία κοινή ηθικοδικαϊκή παραδοχή, όπως αυτή έχει διατυπωθεί από τον φιλόσοφο του δικαίου Ρόναλντ Ντουόρκιν: η αντίληψή μας περί της αξίας του ανθρώπου σε μία κοινότητα απαγορεύει την καθυπόταξή μας (subordination) στις όποιες ηθικές αντιλήψεις μέρους της κοινότητας ή ακόμη και της πλειοψηφίας αυτής· απαγορεύει, δηλαδή, να αποδεχθούμε ότι άλλοι άνθρωποι δικαιούνται να μας υπαγορεύουν βασικές βιοτικές μας επιλογές, επειδή εκείνοι θεωρούν εσφαλμένες κάποιες προσωπικές μας αξίες ή επιλογές. Τη βασική αυτή φιλελεύθερη παραδοχή ενστερνίζονται πλέον ευρέα στρώματα της αμερικανικής, αλλά και της ευρωπαϊκής κοινωνίας. Πρόκειται για ένα ισχυρό αξιακό κεκτημένο. Φυσικά και μένουν ακόμη αρκετά πράγματα να γίνουν, αλλά το ποτάμι της ηθικής ανεξαρτησίας (ethical independence) δύσκολα μπορεί να γυρίσει πίσω.

Μαρία Γαζούλη

καθηγήτρια Βιολογίας/Γενετικής – Νανοϊατρικής, Ιατρική Σχολή, ΕΚΠΑ

Η κανονικότητα των ιών

Και ενώ ο κόσμος εξακολουθεί να βρίσκεται χωρίς αμφιβολία υπό την επιρροή του COVID-19, έκαναν την εμφάνισή τους και άλλες μολυσματικές ασθένειες που δυνητικά θα μπορούσαν να οδηγήσουν στην επόμενη πανδημία όπως είναι η ευλογιά των πιθήκων (monkeypox). Ομως δεδομένης της αυξημένης επαγρύπνησης, της ύπαρξης εμβολίων και θεραπειών, σε συνδυασμό με άλλους παράγοντες, π.χ. το χαμηλό ποσοστό θνησιμότητας του στελέχους της ευλογιάς των πιθήκων, επιβραδύνθηκε ο ρυθμός μόλυνσης και περιορίστηκε η διασπορά. Αυτό που μπορούμε να πούμε με σιγουριά είναι ότι κανείς δεν ήταν έτοιμος για αυτό που συνέβη στις αρχές του 2019. Από ό,τι γνωρίζουμε τώρα, ο COVID-19 έχει διαψεύσει αρκετές αλήθειες σχετικά με τις πανδημίες, και αποκάλυψε μεγάλες ελλείψεις στις τρέχουσες εθνικές και παγκόσμιες στρατηγικές προετοιμασίας, εντοπισμού και ανταπόκρισης σε αυτές. Το πότε θα συμβεί η επόμενη πανδημία είναι ένα ερώτημα πολλών εκατομμυρίων ευρώ. Ομως πήραμε ένα μάθημα βιώνοντας μια «νέα κανονικότητα» και είμαστε καλύτερα προετοιμασμένοι για το επόμενο μεγάλο ξέσπασμα ή πανδημία λόγω των καινοτόμων τεχνολογιών που αναπτύχθηκαν για τα εμβόλια, τα διαγνωστικά τεστ και τα θεραπευτικά μέσα. Αυτές οι τεχνολογίες έχουν βασιστεί σε χρόνια επενδύσεων στην έρευνα και η πανδημία COVID-19 επιτάχυνε σημαντικά την ανάπτυξή τους και είναι σημαντικό η επένδυση στην καινοτομία να ενισχυθεί σημαντικά. Εάν υπάρξει άλλη πανδημία γρίπης ή κορωνοϊού ή άλλου ιού, οι ίδιες τεχνολογίες θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την ταχεία αντιμετώπιση. Ομως η στάση απέναντι στον εμβολιασμό διαμορφώνεται στενά από το αν οι άνθρωποι πιστεύουν τους επιστήμονες. Αξίζει να τονιστεί ότι η ανάπτυξη εμβολίων έχει οδηγήσει στην εκρίζωση θανατηφόρων ασθενειών, και μας προστατεύει από αναδυόμενες λοιμώξεις, και για τον COVID-19 δυστυχώς πήρε πολύ χρόνο για να πειστεί ο κόσμος… Η «καταστροφή» όμως μπορεί να είναι καταλύτης για θετικές αλλαγές. Σε έναν αγώνα δρόμου για την ανάπτυξη ενός εμβολίου, σημαντικοί τομείς της επιστήμης επιταχύνθηκαν. Οι τεχνολογίες που αναπτύχθηκαν άνοιξαν τον δρόμο για την ανάπτυξη πολλών θεραπευτικών προσεγγίσεων και σε άλλες ασθένειες όπως ο καρκίνος. Η τεχνολογία των mRNA και η νανοτεχνολογία είναι τα νέα όπλα στη θεραπευτική φαρέτρα.

Για εμένα ένα στοιχείο που θεωρώ απολύτως κρίσιμο για την επιτυχία της επιστημονικής μας αποστολής να βελτιώσουμε την ανθρώπινη υγεία, είναι η εμπιστοσύνη. Είναι θεμελιώδες στοιχείο οποιασδήποτε σχέσης, αλλά για το αμοιβαίο όφελος της επιστημονικής έρευνας και των ανθρώπων που την υποστηρίζουν, η εμπιστοσύνη είναι απαραίτητη. Με απλά λόγια, μια επιστημονική προσπάθεια που δεν την εμπιστεύεται το κοινό δεν μπορεί να συνεισφέρει επαρκώς στην κοινωνία.

Μπαίνοντας με αισιοδοξία στο κατώφλι του 2023 πρέπει να βεβαιωθούμε ότι όταν οι ιστορικοί ανατρέξουν στην εποχή μας, θα δουν πώς η εμπιστοσύνη μεταξύ της επιστήμης και της κοινωνίας ενισχύθηκε ενεργά και οδήγησε σε διαρκή οφέλη για το δημόσιο καλό.

Καρολίνα Μέρμηγκα

συγγραφέας

Σαλμάν Ρούσντι: το Νομπέλ της σιωπής

Η «ελευθερία του λόγου» είναι έννοια πλατιά και γενική, ναι, αλλά γίνεται φοβερά συγκεκριμένη με τρεις μαχαιριές στον λαιμό και δεκαπέντε στο στήθος. Με ένα μάτι που δεν θα ξαναδεί ποτέ και ένα χέρι άχρηστο για πάντα. Και γίνεται ακόμα πιο συγκεκριμένη όταν μια απαλή σιωπή απλώνεται γύρω της και πάνω της σαν εφησυχαστικό πάπλωμα – κοιμήσου τώρα, της λέει, δεν αξίζει να στενοχωριέσαι άλλο, κοιμήσου.

Δεν ξέρω πόσο καλά κοιμάται ο Σαλμάν Ρούσντι. Δεν ξέρω πόσο μπορεί να παρηγορηθεί ο ακρωτηριασμός της ζωής του από τη συμπαράσταση των φίλων του που (είμαι σίγουρη) τον περιτριγυρίζουν. Αυτό που ξέρω, είναι η σιωπή: η οποία είναι απουσία ήχου, και πιο συγκεκριμένα η απουσία του ήχου εκείνου που θα μπορούσε ν’ ακουστεί ως τις άκρες του κόσμου – του πολιτισμένου, έστω, κόσμου. Οχι· ούτε με καρδούλες και μηνύματα, ούτε με ωραία άρθρα αγανάκτησης και υποστήριξης, ούτε με τη συγκέντρωση διάσημων λογοτεχνών και ανθρώπων του πνευματικού κόσμου στα  σκαλιά της βιβλιοθήκης της Ν. Υόρκης («Stand With Salman; Defend the Freedom to Write»): όσο γλυκά και συμπαθητικά κι αν είναι όλα αυτά, δεν ανασηκώνουν το αφράτο πάπλωμα της σιωπής μας. Η ελευθερία του λόγου είναι και θα είναι τόσο συγκεκριμένη όσο και οι τρόποι υπεράσπισής της. Οσο οι τρόποι αυτοί υψώνουν ένα τείχος αντίστασης και ηχούν σίγουροι, ισχυροί – καλύτερα, εκκωφαντικοί. Τα «άρθρα γνώμης» και τα πανό υποστήριξης δεν είναι ηχηρά: τα παρανοϊκά θεοκρατικά καθεστώτα αδιαφορούν, κι εμείς αναρωτιόμαστε πόσο βαθιά μαχαιρώθηκαν οι αξίες μας. Αλλά ένα βραβείο Νομπέλ είναι. Το βάρος της υψηλότερης πνευματικής μας διάκρισης, είναι. Η ηχώ και η dignitas ενός συμβόλου του πολιτισμού που τον θέλουμε δικό μας, είναι.

Το Νομπέλ Λογοτεχνίας 2022 έπρεπε να δοθεί στον Ρούσντι. Οχι επειδή είναι ο πιο άξιος (εξάλλου η λίστα όσων κρίθηκαν ανάξιοι καθιερώνει από μόνη της άλλη, ίσως ανώτερη, βράβευση) ούτε επειδή εκείνη στην οποία δόθηκε δεν είναι. Αλλά επειδή αν πραγματικά θέλουμε να υψώσουμε πανό, ας υψώσουμε το μεγαλύτερο. Αν πραγματικά θέλουμε ν’ αντισταθούμε, ας βραβεύουμε αυτόν που καταδιώκεται εδώ και τριάντα πέντε χρόνια – που είπε ότι «Αν και δεν διάλεξα αυτή τη μάχη, ήταν τουλάχιστον η σωστή μάχη. Γιατί σ’ αυτήν κάθε τι που αγαπούσα και εκτιμούσα βρισκόταν απέναντι σε κάθε τι που σιχαινόμουνα».

Γιατί αν θέλουμε να υπερασπιστούμε την ελευθερία του λόγου, ας αποδείξουμε πόσο πραγματικά μετράει για μας. Πόσο συγκεκριμένη είναι.

Γεωργία Πατερίδου

αναπληρώτρια καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο

Τελευταία υπόκλιση

Μόλις τρεις μήνες περίπου μετά τους επιβλητικούς εορτασμούς για τα 70 χρόνια Βασιλείας της Ελισάβετ  Β’ (1955-2022), το Πλατινένιο Ιωβηλαίο, στο οποίο, ωστόσο, η ίδια ελάχιστα συμμετείχε, το Παλάτι ανακοίνωνε τον θάνατό της, στις 8 Σεπτεμβρίου 2022. Το Ιωβηλαίο είχε προλάβει να επιτελέσει τον στόχο του, ενδυνάμωση του πατριωτικού αισθήματος και ενίσχυση της πίστης στη μοναρχία, πριν από την αναμενόμενη αλλαγή, δηλαδή την ανάληψη καθηκόντων από τον Κάρολο Γ’, που φαινόταν ότι πλησίαζε. Προτελευταία πράξη στο τρίμηνο αυτό, η υποδοχή της τελευταίας πρωθυπουργού της Βασιλείας της, Λιζ Τρας, στις 6 Σεπτεμβρίου, συνάντηση στην οποία έγινε εμφανής η αδυναμία της Βασίλισσας και στο φυσικό της σώμα (μια μεγάλη μελανιά στο δεξί της χέρι, που έτεινε προς την Τρας, φανέρωνε την ευάλωτη κατάστασή της). Αλλωστε η ίδια είχε ήδη δείξει ότι δεν ήταν άτρωτη, στο καθιερωμένο της χριστουγεννιάτικο μήνυμα προς το έθνος, εκφράζοντας τον ευάλωτο εαυτό του ανθρώπου που πενθεί (για τον χαμό του συζύγου της Φιλίππου). Από τον πρώτο πρωθυπουργό της Βασιλείας της, τον Ουίνστον Τσόρτσιλ έως τη Λιζ Τρας, η απόσταση βέβαια ήταν μεγάλη και για την ίδια και για τη μοναρχία.

Στη διάρκεια της Βασιλείας της αποτυπώνονται όχι μόνο οι διακυμάνσεις της ισχύος του θεσμού της μοναρχίας, αλλά και η σταδιακή αποδυνάμωση και το τέλος του ρόλου των Αυτοκρατοριών, ωστόσο, η δημοτικότητα της Ελισάβετ παρέμεινε ανθεκτική τόσο ώστε να αποτελεί η ίδια το ισχυρότερο σύμβολο ταυτότητας, τουλάχιστον για ένα μεγάλο τμήμα των υπηκόων του Ηνωμένου Βασιλείου, ανθρώπων διαφορετικών εθνικών, κοινωνικών, πολιτικών και οικονομικών τάξεων. Η κηδεία, το δεκαήμερο πένθους και το πλήθος που με απίστευτη καρτερικότητα ανέμενε να αποδώσει τον τελευταίο χαιρετισμό σεβασμού στη νεκρή μονάρχη του πριν από τον ενταφιασμό της, το αποδεικνύουν με αδιαφιλονίκητο τρόπο. Το τελετουργικό της κηδείας, σφράγισε μια μοναδική ιστορική στιγμή για τον κόσμο. Δεν θα μπορούσε να είναι κάτι διαφορετικό καθώς η Βασίλισσα υπηρέτησε την παράδοση, επικεφαλής ενός θεσμού που βασίζεται ακριβώς στην τελετουργική του όψη. Στις αποχαιρετιστήριες τελετές, στο συλλογικό επίπεδο, επαναβεβαιώνεται μια μακραίωνη ταυτότητα, προβάλλεται ένα αυτοκρατορικό αλλά και εθνικό μεγαλείο, που είχε από καιρό εκλείψει (αν αναλογιστεί, άλλωστε, κανείς και τις πολιτικές και οικονομικές επιπτώσεις του Brexit). Τι σήμαινε όμως ο θάνατος της Βασίλισσας και για τις πρώην αποικίες της Αυτοκρατορίας; Οπως ανέφερε η πανεπιστημιακός Rosalea Hamilton σε συνέντευξή της στην αυστραλιανή τηλεόραση, τα συναισθήματα στην Τζαμάικα ήταν περίπλοκα, υπάρχει ο σεβασμός και η θλίψη για τον θάνατο της αρχηγού του κράτους τους (Head of State), αλλά υπάρχει και αυτό που ονόμασε «ιστορικός πόνος», από την κληρονομιά της αυτοκρατορικής διακυβέρνησης και κυρίως το θέμα της δουλείας – κάτι που ο τωρινός Βασιλιάς Κάρολος χαρακτήρισε ως μελανό σημείο της ιστορίας τους. Ο Κάρολος, πάντως, έδειξε από την αρχή τη διαφορετική θεώρηση του ρόλου του, συγκριτικά με τη μητέρα του, και στον τρόπο που επέλεξε να αποχαιρετήσει τη Βασίλισσα για την οποία οικογένεια ήταν πάνω από όλα η γεωπολιτική ομάδα των εθνών που αποδέχονταν την εξουσία του Στέμματος, αντιστρέφοντας συμβολικά αυτή την προτεραιότητα, προτάσσοντας τον οικογενειακό δεσμό και αποχαιρετώντας πρωτίστως την «αγαπητή του μαμά».

Δημήτρης Καραβέλλας

γενικός διευθυντής WWF Ελλάς

Τα ζώα που πληγώναμε

Η θέα ενός νεκρού άγριου ζώου μας ταρακουνά όλους. Η βραβευμένη αυτή φωτογραφία του μεξικανού φωτογράφου Mehdi Mohebi Pour είναι από τον διεθνώς φημισμένο υγρότοπο Miankaleh στο Ιράν, ο οποίος φιλοξενεί ορισμένα από τα πλέον σπάνια και απειλούμενα πτηνά απ’ όλο τον κόσμο, ενώ θεωρείται ένα από τα πλουσιότερα οικοσυστήματα παγκοσμίως. Αν και μακριά από εμάς, η φωτογραφία φέρνει στον νου πολλές παρόμοιες εικόνες που ζούμε και στη δική μας χώρα: εκβρασμοί φαλαινών και δελφινιών στις παραλίες, καμένες χελώνες στα δάση έπειτα από πυρκαγιές, σπάνια αρπακτικά πτηνά που βρίσκονται δηλητηριασμένα, εκατοντάδες νεκροί πελεκάνοι από τη νόσο των πτηνών στην Πρέσπα, χιλιάδες νεκρά ψάρια στη λίμνη Κορώνειας.

Σε όλα αυτά τα περιστατικά, υπάρχει ένας κοινός παρονομαστής: ο άνθρωπος και πιο συγκεκριμένα, ορισμένες δραστηριότητές του που έρχονται σε άμεση σύγκρουση με το φυσικό περιβάλλον. Ρύπανση, κλιματική αλλαγή, καταστροφή βιοτόπων από αλλαγές χρήσεων γης, είναι ορισμένες μόνο από τις αιτίες που οδηγούν στην απώλεια της βιοποικιλότητας. Μέσα σε λιγότερο από 50 χρόνια έχουν χαθεί τα 2/3 των πληθυσμών άγριας ζωής, για τα οποία υπάρχουν δεδομένα. Αφανίζουμε τη φύση χωρίς να σεβόμαστε τη δική της αυταξία, χωρίς να εκτιμούμε τις πολύτιμες υπηρεσίες που μας προσφέρει. Σαν να μην καταλαβαίνουμε ότι είμαστε και εμείς μέρος αυτού του πολύπλοκου ιστού ζωής.

Ο πλανήτης μας τα τελευταία χρόνια εκπέμπει το δικό του σήμα κρίσης, και το «φωνάζει» με όλους τους δυνατούς τρόπους. Με το 2022 να φτάνει στο τέλος του, εύχομαι η νέα χρονιά να μας βρει πιο αφυπνισμένους, επιτέλους πιο αποφασισμένους να θέλουμε να αναλάβουμε δράση για να αποκατασταθεί η σχέση μας με τη φύση. Μακάρι στο μέλλον οι φωτογράφοι, όπως ο Mehdi Mohebi Pour, να έχουν περισσότερες εικόνες ζωντανής και όχι νεκρής φύσης να απαθανατίσουν.

Πέτρος Παπασαραντόπουλος

εκδότης, συγγραφέας

Αναζητώντας τη δημοκρατία

Τόσο στην Κίνα όσο και στο Ιράν αρκούσε μια σπίθα για να ανάψει φωτιά στον κάμπο, κατά την προσφιλή έκφραση του προέδρου Μάο Τσετούνγκ.

Στην Κίνα η πολιτική του καθεστώτος για «zero COVID» προκάλεσε μεγάλες διαδηλώσεις σε πολλές πόλεις της Κίνας. Αρματα μάχης στους δρόμους, οδοφράγματα, συλλήψεις, συνθήματα κατά του κομμουνιστικού κόμματος και του προέδρου Σι Τζινπίνγκ συνθέτουν ένα πρωτοφανές σκηνικό αμφισβήτησης της αυταρχικής εξουσίας του κομμουνιστικού κόμματος.

Αντίστοιχα, στο Ιράν ο θάνατος της 22χρονης Μάχσα Αμινί, όταν ήταν υπό κράτηση από την αστυνομία ηθικής, τον Σεπτέμβριο, προκάλεσε σφοδρές διαμαρτυρίες και μαζικές διαδηλώσεις σε όλη τη χώρα. Οι φονταμενταλιστές κληρικοί που κυβερνούν τη χώρα αντέδρασαν με βίαιο τρόπο με αποτέλεσμα, μέχρι τα τέλη Νοεμβρίου, να έχουν θανατωθεί πάνω από 425 άνθρωποι και σχεδόν 18.000 να έχουν συλληφθεί.

Οι φωτογραφίες και οι τηλεοπτικές εικόνες από τις διαδηλώσεις στην Κίνα και το Ιράν έχουν κάνει τον γύρο του κόσμου και έχουν προκαλέσει μεγάλες κοινωνικές αντιδράσεις και κύμα συμπαράστασης στις χώρες της Δύσης. Παράλληλα, λειτουργούν ως δραματική προειδοποίηση προς όλους εκείνους που υποτιμούν και απαξιώνουν τις φιλελεύθερες δημοκρατίες. Οι εξεγερμένοι στις δύο χώρες δηλώνουν έμπρακτα ότι υπάρχουν άνθρωποι που είναι πρόθυμοι ακόμα και να θυσιάσουν την ίδια τους τη ζωή προκειμένου να ζήσουν σε συνθήκες ελευθερίας και ισονομίας.

Μοιάζει με ειρωνεία της Ιστορίας. Κάποιοι, που ζουν σε συνθήκες ελευθερίας, οραματίζονται αυταρχικούς και ολοκληρωτικούς «παραδείσους», ενώ πολλοί από αυτούς που ζουν σε τέτοιους παραδείσους θέλουν να αποτινάξουν την τυραννία με κάθε τρόπο.

Εδώ προβάλλει το μεγάλο πλεονέκτημα της φιλελεύθερης δημοκρατίας που είναι η δυνατότητά της να εξελίσσεται, να μετασχηματίζεται, να προσαρμόζεται στις νέες συνθήκες, να ενσωματώνει τις νέες κοινωνικές πραγματικότητες.

Αντίθετα, τα αυταρχικά και ολοκληρωτικά καθεστώτα δεν έχουν καμία δυνατότητα προσαρμογής. Η ανελαστική δομή τους και η υπερσυγκέντρωση της εξουσίας υπαγορεύουν τον τρόπο της κατάρρευσής τους. Με πάταγο, όπως έγινε με το Τείχος του Βερολίνου το 1989. Μακάρι η Ιστορία να επαναληφθεί. Ως λύτρωση.

Παντελής Νικολάου

πρώην διεθνής ποδοσφαιριστής, ορθοπεδικός

Η επιτομή της ανωριμότητας

Η πιο άκομψη μορφή πανηγυρισμού, που αποδεικνύει ότι εκτός από το ταλέντο και τις αθλητικές δυνατότητες αρκετοί από τους αστέρες των σπορ και ιδιαίτερα του ποδοσφαίρου δεν έχουν τη δυνατότητα να διαχειριστούν την επιτυχία τους. Ο επαγγελματικός αθλητισμός προσφέρει δόξα αλλά και χρήμα. Το νεαρό της ηλικίας που οι αθλητικές επιδόσεις επιτυγχάνονται και μαζί η αναγνωρισιμότητα και οι υψηλές οικονομικές απολαβές δεν είναι εύκολα διαχειρίσιμα. Αυτός είναι εξάλλου ο λόγος που αρκετοί απο τους μεγάλους αστέρες των σπορ κατέληξαν να είναι αδύναμοι οικονομικά, αλκοολικοί ή ακόμη και μπλεγμένοι με ναρκωτικά. Η παιδεία, που κάποιος την αποκτά από το σχολείο, την οικογένεια, είτε το κοινωνικό του περιβάλλον στην παιδική και εφηβική ηλικία, είναι απαραίτητο προσόν για να μπορέσει κάποιος να διαχειριστεί την κοινωνική του υπόσταση, ιδίως όταν οι απαιτήσεις είναι τόσο μεγάλες.

Η φωτογραφία λοιπόν αυτή αποδεικνύει ότι ο μεγαλόσωμος τερματοφύλακας, ίσως ο βασικός κρίκος της κατάκτησης του Παγκοσμίου Κυπέλλου από την Αργεντινή, μεθυσμένος από την επιτυχία έβγαλε όλα τα κατάλοιπα της ανωριμότητας του χαρακτήρα του.