Περί συνταγματικού λαϊκισμού πάθη

Πριν από μερικές ημέρες, το τριήμερο 16 έως 18 Δεκεμβρίου, διοργανώθηκε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών συνέδριο με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Αριστόβουλου Μάνεση, του σπουδαίου καθηγητή του συνταγματικού δικαίου η ζωή και το έργο του οποίου πρωτίστως ήταν ένα μάθημα ελευθερίας. Ηταν η χειμερινή σύναξις των συνταγματολόγων και ορισμένων ακόμα προσωπικοτήτων της νομικής σκέψης της χώρας που χαιρέτισαν η Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κατερίνα Σακελλαροπούλου και ο Πρόεδρος της Βουλής Κωνσταντίνος Τασούλας.

Δεν επρόκειτο για μια ακαδημαϊκή συνεδρίαση. Και πώς να είναι όταν, το προηγούμενο διάστημα, η συζήτηση για τις υποκλοπές οδήγησε συνταγματολόγους να απαιτούν να παραιτηθεί ο Πρωθυπουργός; Είναι εύλογο, λοιπόν, σε ένα συνέδριο που γίνεται στη σκιά μιας κορυφαίας προσωπικότητας της νομικής επιστήμης, ενός προσώπου που συνύφανε τον δημόσιο ρόλο του με τη διεκδίκηση της ελευθερίας και την αντιπαράθεση με τη χούντα. Ιδίως, μάλιστα, σε μια φάση όπου στο κέντρο των επικρίσεων μιας μερίδας δημοσιολογούντων βρίσκεται αυτό που ορίζεται ως «χούντα Κούλη». Σε αυτή την περιγραφή συνοψίζεται η αντιπαράθεση με την κυβέρνηση, μια αντιπαράθεση στην αφετηρία της οποίας είναι και ο Αλέξης Τσίπρας, γνωστός για τις… δημοκρατικές ευαισθησίες του ως προς τον Τύπο και ως προς τη δικαιοσύνη, αλλά και για τον… σεβασμό στη συνταγματική τάξη στην επιλογή του, το 2015, να οργανώσει δημοψήφισμα με ερώτημα το οποίο, όταν έγινε το δημοψήφισμα, δεν ίσχυε.

Το συνέδριο, σύμφωνα με τις διασταυρωμένες πληροφορίες μου, κυλούσε με εντάσεις και υφέσεις, ώσπου ο Παναγιώτης Μαντζούφας, καθηγητής συνταγματικού δικαίου στη Νομική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, ο οποίος μιλούσε με θέμα τον συνταγματικό λόγο την περίοδο των κρίσεων των τελευταίων χρόνων, από το 2010 και μετά, υποστήριξε ότι πολλές φορές διάφοροι επικαλέστηκαν το Σύνταγμα με τρόπο που συχνά υποβάθμιζε το κανονιστικό του κύρος, παρά το ενίσχυε.

«Οσο περισσότερο το Σύνταγμα χρησιμεύει για να τροφοδοτεί με επιχειρήματα την πολιτική αντιπαράθεση, τόσο συχνότερα εμφανίζονται στον δημόσιο κυρίως πολιτικό και λιγότερο επιστημονικό λόγο στοιχεία αστόχαστου συνταγματικού λαϊκισμού», είπε ο καθηγητής Μαντζούφας. Μίλησε ακόμα για «συνταγματική λαοκρατία» και έκλεισε λέγοντας ότι ζούμε σε συντεταγμένη πολιτεία και όχι σε ένα συνταγματικό κενό, όπου όλα μπορούν να τίθενται εξαρχής χωρίς θεσμικούς φραγμούς και συνταγματικά όρια από τον συνταγματικό λαϊκισμό και τους εκπροσώπους του.

Τα παραπάνω, απ’ ό,τι έμαθα, εκνεύρισαν ορισμένους συνταγματολόγους που είχαν ταχθεί υπέρ της παραίτησης του Πρωθυπουργού, και ιδίως τον καθηγητή Γιώργο Σωτηρέλη. Ο οποίος, παρότι οικοδεσπότης ως πρόεδρος του Ομίλου «Αριστόβουλος Μάνεσης», αισθάνθηκε παρεξηγημένος επειδή θεώρησε ότι ο όρος «λαϊκιστής» απευθυνόταν σε εκείνον, προκαλώντας έντονο διάλογο ενώπιον πολλών συναδέλφων του, επιμένοντας ότι νομικά έχει δίκιο και κατηγορώντας αγενώς τον καθηγητή Μαντζούφα ως «συνταγματικό απολογητή της κυβέρνησης».

Το ερώτημα όμως παραμένει. Δεν είναι λαϊκισμός να θεωρείται συνταγματική υποχρέωση η παραίτηση του Πρωθυπουργού; Προφανής τοποθέτηση, καθώς (όπως διδάσκονται οι πρωτοετείς της Νομικής) πολιτική ευθύνη αποδίδεται κατά το Σύνταγμα είτε μέσω της τελεσφόρησης πρότασης δυσπιστίας που προβάλλει η αντιπολίτευση είτε μέσω της αδυναμίας να υπερψηφιστεί πρόταση εμπιστοσύνης από την κυβέρνηση. Πέραν των δύο αυτών διαδικασιών υποχρέωση κατά το Σύνταγμα παραίτησης του Πρωθυπουργού δεν υφίσταται.

Ηταν μια ζωηρή συζήτηση που σφράγισε τη χειμερινή σύνοδο των συνταγματολόγων – και μάλλον θα έχει συνέχεια.