Ενα αιρετικό ανθολόγιο για το τένις

Για να ακριβολογούμε σε σχέση με τον τίτλο, η συλλογή άρθρων του David Foster Wallace, «Ο Ρότζερ Φέντερερ ως θρησκευτική εμπειρία – 5 κείμενα για το τένις», που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πλήθος σε μετάφραση του Κώστα Καλτσά και επιμέλεια του Στέφανου Μπατσή, είναι πολύ παραπάνω από ένα αιρετικό ανθολόγιο για το τένις. Μοιάζει με μία εκ των έσω αλλά και κάπως έξωθεν ερωτική εξομολόγηση. Αν και αυτός ο υπότιτλος φαντάζει μπερδευτικός, πάντως ο Wallace κάνει ακριβώς αυτό στα κείμενα που συμπεριλαμβάνονται στον τόμο. Κοινοποιεί, δημοσιοποιεί με τον δικό του, αρκετά ενδιαφέροντα και σίγουρα πρωτότυπο τρόπο, την αγάπη του για το τένις.

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Στο πρώτο κείμενο, λοιπόν, ο συγγραφέας περιγράφει γλαφυρά και συχνά αυτοσαρκαστικά τα παιδικά και εφηβικά του χρόνια. Την πρώτη του επαφή με το τένις, τις καιρικές ιδιαιτερότητες της περιοχής που μεγάλωσε και την επίδρασή τους στο παιχνίδι καθώς και άλλους παράγοντες που τον «έψησαν» με το άθλημα. Αθλημα στο οποίο μάλιστα ήταν αρκετά καλός σε πολιτειακό (ίσως και πιο διευρυμένο) επίπεδο. Εξ ου και το (αρχικό) εκ των έσω. Η αναδρομή στα πρώτα τενιστικά του χρόνια θα οδηγήσουν τον πρώιμο συγγραφικά Wallace στη θέση πως «το τυπικό τένις είναι απλή επιπεδομετρία. Είναι μπιλιάρδο με μπαλάκια που μένουν ακίνητα. Είναι σκάκι που παίζεται τρέχοντας» (σελ.17).

Τα επόμενα τρία κείμενα είναι αφιερωμένα – όχι στο τυπικό – αλλά στο επαγγελματικό τένις. Επιπεδομετρία τέλος επομένως. Ωστόσο δεν ξεμπερδεύουμε από επιστήμες όπως η γεωμετρία και εν γένει τα μαθηματικά ή η φυσική. Ασφαλώς ούτε ξεφεύγει το τένις από την τεχνολογική πρόοδο. Αυτά εννοείται υπάρχουν στο άθλημα και ενυπάρχουν στα άρθρα και την ανάλυση του Wallace, αλίμονο αν έλειπαν από την προσέγγιση ενός τόσο κοντινού στο άθλημα ανθρώπου.

Και αν τα παραπάνω διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στο τένις, σίγουρα – και ευτυχώς κατ’ εμέ – δεν διαθέτουν πρωταγωνιστικό ρόλο στα κείμενα του Wallace, στο πώς προσλαμβάνει και βιώνει το άθλημα. Η εστίασή του πέφτει σε πρόσωπα, διοργανώσεις, εικόνες, συναισθήματα και βιώματα αλλά ενίοτε και τη σημειολογία ή/και την ιστορία. Ολιστική προσέγγιση από κάποιον που είναι ερωτευμένος με το σπορ, που είναι οπαδός του αθλήματος. Μια εξαιρετικής σπουδαιότητας ποιότητα κατά την άποψή μου.

Τα στοιχεία με τα οποία καταπιάνεται ο συγγραφέας διαπερνούν ένα φάσμα που συμπεριλαμβάνει από το οικονομοκεντρικό μοντέλο των διοργανώσεων/ομοσπονδιών/φορέων (στο οποίο ασκεί κριτική) μέχρι το παρουσιαστικό των αθλητών, και από τις απογοητευτικές αθλητικές αυτοβιογραφίες μέχρι τις τεχνικές και στρατηγικές προσεγγίσεις των κορυφαίων του τένις.

Οι εναλλαγές από το έντονο προσωποκεντρικό ημερολογιακό ύφος στην ωμή ιστορική/δημοσιογραφική καταγραφή και στατιστικολογία, γίνονται σχεδόν με την ταχύτητα που έχει ένα μπαλάκι τένις μετά από σερβίς του Σάμπρας. Το ίδιο και οι περιστροφές από πλούσιες μακροσκελείς περιγραφές σε λιτές, συμπερασματικές, κοφτές προτάσεις. Με άλλα λόγια, το κείμενο (εν συνόλω) βρίσκεταισε μια διαρκή ακανόνιστη κίνηση.

Και ενώ τα παραδείγματα λογοτεχνικής μαεστρίας του Wallace είναι πάμπολλα, για λόγους χώρου θα αρκεστούμε σε ένα: στον εμπνευσμένο παραλληλισμό της μονομαχίας Σάμπρα – Φιλιππούση ως αναβίωση του Πελοποννησιακού Πολέμου. «Κτηνώδης» και «ολιγαρχικός που έχει τη βούλησή του και επιδιώκει να την επιβάλει» (σελ. 167) ο Φιλιππούσης, «κουρασμένος με τον τρόπο που μόνο οι δημοκρατίες κουράζονται» (σελ. 150) μα ταυτόχρονα αιωρούμενος «σαν φολίδα δέρματος παντού στο γήπεδο» (σελ. 166) ο Σάμπρας.

Σε αυτά τα μήκη και πλάτη (θεματικούς άξονες γύρω από το σύγχρονο τένις) και με αυτό το ύφος (βαθιά λογοτεχνίζουσα γραφή) κινείται ο Wallace σε αυτά τα κείμενα. Για να συνοψίσουμε τα τέσσερα πρώτα κείμενά του: αν λοιπόν το τυπικό τένις είναι απλή επιπεδομετρία, «το σοβαρό τένις είναι ένα είδος τέχνης» (σελ. 107).

Ο (θε)άνθρωπος
που όρισε το τένις

Το πιο ενδιαφέρον κατά τον γράφοντα κείμενο-άρθρο του βιβλίου είναι το τελευταίο, για πολλούς λόγους: γιατί αφορά την πιο σύγχρονη περίοδο, γιατί παρατηρείται μια ωρίμανση (;) στη σκέψη και το γράψιμο του Wallace, μα κυρίωςγιατί προσομοιάζει σε αυτόν στον οποίο είναι αφιερωμένο: είναι καθηλωτικό.

Ο συγγραφέας στο άρθρο που παράλληλα είναι και τίτλος του βιβλίου κάνει μια εξαιρετική και λιτή, αν υπολογιστεί το πότε γράφτηκε και ότι αν είχε γραφτεί με το τέλος της καριέρας του Φέντερερ θα έπρεπε να είναι υπερδιπλάσια, σκιαγράφηση του κορυφαίου τενίστα και της εποχής που αυτός καθόρισε. Για την εν λόγω παρουσίαση θα αρκεστούμε και εμείς σε μία λιτή σύνοψη γύρω από το φαινόμενο Φέντερερ, ακριβώς για να μη χαλάσουμε τη μαγεία της ανάγνωσης του συγκεκριμένου κειμένου.

Είχαμε μείνει στο ότι το σοβαρό – κορυφαίου επιπέδου – τένις είναι ένα είδος τέχνης και κάποιος θα υπέθετε πως «ως εκεί μπορεί να φτάσει». Υπέθεσε λάθος γιατί από εκεί και πέρα μέχρι την κορύφωση όχι απλά του βιβλίου αλλά και του αθλήματος μεσολαβεί ο παράγοντας Φέντερερ. Αν οι άλλοι τενίστες παράγουν τέχνη, ο Φέντερερ «είναι ο Μότσαρτ και οι Metallica ταυτόχρονα, και παραδόξως η αρμονία είναι θεσπέσια» (σελ. 221). Γιατί, τενιστικά/τεχνικά μιλώντας, για τον Ελβετό GOAT «δεν είναι είτε το ένα, είτε το άλλο» (σελ. 220), δεν επιλέγει σχολή ή στυλ παιχνιδιού, έχει το δικό του και είναι πλήρες, είναι ολοκληρωτικό, απόλυτο.

Δεν θα χρειαστεί tie break

Το 5ο βιβλίο των εκδόσεων Πλήθος πετυχαίνει με την ακρίβεια χτυπήματος του Φέντερερ να γεφυρώσει τα προηγούμενα βιβλία: έχοντας ξεκινήσει το εκδοτικό τους ταξίδι με δύο δοκίμια σημεία-αναφοράς (Η μιμητική επιθυμία στο υπόγειο του Rene Girard και Επιτάχυνση και Αλλοτρίωση του Hartmut Rosa) και εν συνεχεία με δύο ρηξικέλευθα μυθιστορήματα (Ανοχύρωτη Πόλη του Teju Cole και Kuessipan της Naomi Fontaine), η «τενιστική Βίβλος» του Wallace καταφέρνει να ισορροπήσει απολύτως επιτυχημένα ανάμεσα στο δοκιμιακό και το λογοτεχνικό πεδίο.

Αυτό επετεύχθη για δύο κατά την άποψή μας λόγους. Ο πρώτος γιατί τα κείμενα του Wallace απευθύνονται τόσο σε αρχάριους με το άθλημα όσο και σε γνώστες. Θα λέγαμε μάλιστα πως εν τέλει μπορεί και αυτό να λειτουργήσει ως «θρησκευτική εμπειρία»: μυώντας κάποιον αναγνώστηστο τένις ή επαναφέροντας σε κάποια αναγνώστρια την πίστη της στο άθλημα.

Ο δεύτερος γιατί σε όλα τα κείμενα κυριαρχούν δύο στοιχεία: αυτά είναι η αγάπη του συγγραφέα για το άθλημα και την εκφραστική του δεινότητα. Με αυτά ως δεδομένα/ως βάση, μας καλεί αν όχι νααγαπήσουμε – τουλάχιστον – το τένις, να το εκτιμήσουμε, να το επαναπροσδιορίσουμε. Αναγνωρίζοντας, φυσικά, τις φαινομενικά απλές αλλά πολυσύνθετες πτυχές του, τις ιδιαιτερότητεςαθλητών μα και διοργανωτών, μα προπαντός τις μαγικές στιγμές που προσφέρει καιπου το κάνουν στα μάτια του Wallace «το πιο όμορφο άθλημα που υπάρχει» (σελ. 106).

Ο Θανάσης Δημάκας είναι υποψήφιος διδάκτορας Πολιτικών Επιστημών στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, μέλος της συντακτικής επιτροπής του περιοδικού «Kaboom»

«Εκείνο το υβρίδιο ζώου και αγγέλου»

«Ορίστε μια θεωρία. Οι κορυφαίοι αθλητές είναι συναρπαστικοί γιατί ενσαρκώνουν τα, βασισένα στη σύγκριση, επιτεύγματα που εμείς οι Αμερικανοί λατρεύουμε -ο γρηγορότερος, ο δυνατότερος- και επειδή το κάνουν αυτό με τρόπο εντελώς ξεκάθαρο. Ερωτήματα περί του καλύτερου υδραυλικού ή του καλύτερου διοικητικού λογιστή είναι αδύνατο ακόμα και να προσδιοριστούν, ενώ ο καλύτερος αναπληρωματικός πίτσερ, σουτέρ ελευθέρων βολών ή η καλύτερη τενίστρια είναι, ανά πάσα στιγμή, θέμα δημόσια προσβάσιμων στατιστικών αρχείων. Οι κορυφαίοι αθλητές μάς συναρπάζουν γιατί ελκύουν τους δίδυμους ψυχαναγκασμούς μας με την ανταγωνιστική υπεροχή και τα αριθμητικά δεδομένα.

Συν ότι είναι όμορφοι: ο Τζόρνταν να κρέμεται στον αέρα σαν νύφη του Σαγκάλ, ο Σάμπρας να κερδίζει πόντο μ’ ένα γλυκό βολέ υπό γωνία που αψηφά τον Ευκλείδη. Και ότι μας εμπνέουν. Οι παγκόσμιας κλάσης αθλητές που χαράζουν καταστάσεις εξαίρεσης από τους φυσικούς νόμους έχουν μια ανυπέρβλητη ομορφιά που καθιστά έκδηλο τον Θεό μέσα στον άνθρωπο. Οπότε κάτι παραπάνω από μια θεωρία, τελικά. Οι σπουδαίοι αθλητές συνιστούν κινούμενη υπέρβαση. Επιτρέπουν σε αφηρημένες έννοιες όπως δύναμη και χάρη και έλεγχος όχι μόνο να ενσαρκωθούν αλλά και να γίνουν τηλεοπτικά μεταδόσιμες. Το να είσαι κορυφαίος αθλητής που επιδίδεται στο άθλημά του σημαίνει να είσαι εκείνο το εξαίσιο υβρίδιο ζώου και αγγέλου που εμείς οι συνηθισμένοι μη-όμορφοι θεατές δυσκολευόμαστε τόσο να δούμε στους εαυτούς μας.

Οπότε θέλουμε να τους γνωρίσουμε, χαρισματικούς, παθιασμένους, υπεύθυνους για τέτοια σωματικά επιτεύγματα. Και εμείς, ως κοινό, είμαστε παθιασμένοι: δεν μας φτάνει να παρακολουθούμε τις επιδόσεις. Θέλουμε να εξοικειωθούμε με όλη αυτή την υπερβατικότητα. Θέλουμε πρόσβαση μέσα τους· θέλουμε την Ιστορία. Θέλουμε να ακούσουμε για τις ταπεινές ρίζες, τις στερήσεις, τα δείγματα ταλέντου από νεαρή ηλικία, την ατσαλένια αποφασιστικότητα, τις αποθαρρύνσεις, την επιμονή, το ομαδικό πνεύμα, τις θυσίες, το φονικό ένστικτο, τις αλοιφές και τον πόνο. Θέλουμε να ξέρουμε πώς το έκαναν. Πόσες ώρες περνούσε κάθε νύχτα ο Μπερντ ως παιδί κάνοντας σουτ στο δρομάκι του γκαράζ του υπό το φως των κρεμασμένων από το σπίτι του προβολέων; Τι ανίερη ώρα ξυπνούσε κάθε πρωί ο Μπγιορν για να προπονηθεί; Ακριβώς ποιες μάρκες αυτοκινήτων γυμνάζονταν σπρώχνοντας πάνω-κάτω στους δρόμους του Σικάγο οι αδερφοί Μπάτκους; Τι χρειάστηκε να θυσιάσουν οι Πάλμερ και Μπρετ και Πέιτον και Έβερτ; Και φυσικά θέλουμε, επίσης, να ξέρουμε πώς το αισθάνεσαι, μέσα σου, να είσαι όμορφος και ο καλύτερος («Πώς ένιωσες όταν κατέκτησες τον τίτλο;»). Τι συνδυασμός κενότητας και συγκέντρωσης απαιτείται για να βάλεις το μπαλάκι στην τρύπα στο γκολφ ή τη βολή στο μπάσκετ για χιλιάδες δολάρια μπροστά σε εκατομμύρια μάτια καρφωμένα ορθάνοιχτα; Τι περνάει απ’ το μυαλό τους; Είναι αυτοί οι αθλητές πραγματικοί άνθρωποι; Είναι έστω και στο ελάχιστο σαν εμάς; Μοιάζει καθόλου η δική τους Οδύνη της Ήττας με τις δικές μας μικρές οδύνες καθημερινής απογοήτευσης; Και φυσικά τι γίνεται με τη Χαρά της Νίκης -τι θα μπορούσες να νιώθεις, όταν κρατάς υψωμένο εκείνο το δάχτυλο που λέει #1 και μπορείς πραγματικά να το εννοείς;»

(Από το κεφάλαιο «Πώς η Τρέισι Όστον μου ράγισε την καρδιά», που πρωτοδημοσιεύθηκε στο φύλλο της Philadephia Inquirer, 30 Αυγούστου 1992. Η εκδοχή εδώ προέρχεται από το «Consider the lobster and other essays», 2006).

{1BSYG}David Foster Wallace{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ο Ρότζερ Φέντερερ ως θρησκευτική εμπειρία{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Κώστας Καλτσάς{CR}Εκδ. Πλήθος, {LF}σελ. 232{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 14 ευρ{4BTIM}ώ