Το δικαίωμα στην αισιοδοξία

Eχουμε πολλούς λόγους να είμαστε απαισιόδοξοι. O βάρβαρος πόλεμος που κήρυξε ο Βλαντίμιρ Πούτιν στην Ουκρανία δεν δείχνει ότι θα τελειώσει σύντομα: μαζί του, θα συνεχιστεί η ενεργειακή κρίση στην Ευρώπη και θα επανέλθουν στον αναπτυσσόμενο κόσμο φαινόμενα που νομίζαμε ότι ανήκαν πια στο παρελθόν, όπως η πείνα και η ακραία φτώχεια. Οι αυταρχικοί ηγέτες μπορεί να αμφισβητούνται, αλλά έχουν ακόμη τη δυνατότητα να απαντούν με σκληρή καταστολή: το βλέπουμε στην Κίνα του Σι Τζινπίνγκ, στην Τουρκία του Ερντογάν, στο Ιράν των μουλάδων. Στην Ιταλία ανέλαβε την εξουσία η ηγέτις της Ακροδεξιάς, στις σκανδιναβικές χώρες ο λαϊκισμός καλπάζει και στη Γαλλία ο πρόεδρος Μακρόν δεν στέκεται πολύ καλά στα πόδια του. Η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, που απαιτεί αποφασιστικότητα και ενότητα, έχει παραπεμφθεί στις ελληνικές καλένδες.

Βρισκόμαστε στο έλεος δύο κατακλυσμών, επισημαίνει στο αφιέρωμα του PROJECT SYNDICATE που μόλις διαβάσατε ο αμερικανός νομπελίστας Τζόζεφ Στίγκλιτς. Ο πρώτος είναι η Covid-19, της οποίας έχουμε κουραστεί να μετράμε τα «κύματα». Ο δεύτερος είναι ο πόλεμος στην Ουκρανία, που επιδιώκει να εξοντώσει έναν ολόκληρο λαό μέσω των πυραύλων και του ψύχους. Ογδόντα σχεδόν χρόνια αφότου ο Φρίντριχ φον Χάγιεκ έγραψε τον «Δρόμο προς την υποτέλεια», κινδυνεύουμε να πάρουμε τον δρόμο προς τον φασισμό.

Για τον Στίγκλιτς, το ποτήρι είναι γεμάτο μόλις κατά το ένα όγδοο. Ο Σεργκέι Γκουρίεφ, πρώην σύμβουλος της ρωσικής κυβέρνησης που ζει πλέον εξόριστος στη Γαλλία, δεν το βλέπει έτσι. Η Ρωσία, γράφει, χάνει τον πόλεμο, η οικονομία της έχει βυθιστεί σε ύφεση, το προσδόκιμο ζωής της πέφτει. Οι Ουκρανοί γνωρίζουν ότι η Ιστορία είναι με το μέρος τους. Ο Φουκουγιάμα είχε δίκιο, οι δημοκρατίες με τις οικονομίες της αγοράς είναι το καλύτερο σύστημα διακυβέρνησης. Χωρίς πολιτικούς ελέγχους, ελεύθερα ΜΜΕ και μια ανεξάρτητη κοινωνία των πολιτών, οι αυταρχικοί ηγέτες απομονώνονται και υποπίπτουν σε λάθη. Η ανοησία δεν αποτελεί σφάλμα των δικτατοριών, αλλά χαρακτηριστικό τους γνώρισμα.

Εν μέσω λοιπόν ενός γενικευμένου εκτροχιασμού, δικαιούμαστε να είμαστε αισιόδοξοι; Η γερμανίδα υπουργός Εξωτερικών Αναλένα Μπέρμποκ απαντάει καταφατικά. Και το βασικό της επιχείρημα είναι ότι απέναντι στη ρωσική βαρβαρότητα η Δύση επέδειξε μια ενότητα που δεν ήταν καθόλου δεδομένη. Καταλάβαμε, έστω και καθυστερημένα, ότι αν επιτρέψουμε στη Ρωσία να νικήσει, κανείς πουθενά δεν θα μπορεί να κοιμάται ήσυχος, αφού θα κινδυνεύει πάντα να δεχθεί επίθεση από έναν μεγαλύτερο γείτονα.

Την ίδια στιγμή όμως, προσθέτει η Μπέρμποκ, πρέπει να μάθουμε να ακούμε. Κι όχι μόνο τους εταίρους μας στην Ευρώπη, αλλά και τις πιο μικρές χώρες της Αφρικής, της Ασίας και της Λατινικής Αμερικής που μας κατηγορούν ότι δεν σταθήκαμε δίπλα τους στο παρελθόν όταν δέχονταν επιθέσεις. Ενα μέτρο για την κατάσταση των κοινωνιών είναι τα δικαιώματα των γυναικών: όταν καταστέλλεται το ήμισυ του πληθυσμού, καμιά οικονομία ή κοινωνία δεν μπορεί να ακμάσει. Οπως λένε θαρραλέες γυναίκες στην Ουκρανία, «αν δεν είναι ασφαλείς οι γυναίκες, κανείς δεν είναι ασφαλής». Κι όπως τραγουδούν οι διαδηλώτριες στο Ιράν, «Γυναίκα, ζωή, ελευθερία».

Από τη γενναιότητα αυτών των γυναικών αντλεί θάρρος η γερμανίδα υπουργός. Οι φτωχοί, οι ευάλωτοι και οι περιθωριοποιημένοι δείχνουν για άλλη μια φορά τον δρόμο.