Η αρχιτεκτονική του εγκλεισμού

Δεν είχα ποτέ σχέση, ούτε εικόνα από τα δημόσια ψυχιατρεία της Αθήνας. Δεν ήξερα μάλιστα ότι ήταν δύο, νομίζοντας ότι το Δαφνί και το Δρομοκαΐτειο, γνωστά κυρίως από τις συνήθεις εκφράσεις «είσαι για το …», ήταν στο ίδιο συγκρότημα. Επισκέφτηκα πρόσφατα και τα δύο, βράδυ, με αφορμή δύο εκθέσεις σύγχρονης τέχνης, με μια κρυφή ανησυχία για το τι πρόκειται να αντικρίσω, μια και πηγαίνοντας ήρθαν στην μνήμη μου εικόνες από την ταινία «Ξύπνα Βασίλη» με τον Γιώργο Κωνσταντίνου να κάνει τον κόκορα, γυρισμένη όμως στο κτίριο του ΚΑΤ, και την ταινία «Φωλιά του κούκου» με τον Τζακ Νίκολσον σε ένα αξιοπρεπές ψυχιατρικό ίδρυμα.

Θυμήθηκα επίσης το μεγάλο σοκ όταν το 1982 το περιοδικό «Ταχυδρόμος» δημοσίευσε εφιαλτικές φωτογραφίες του Νίκου Παναγιωτόπουλου, γυμνών απεγνωσμένων υπάρξεων σε χώρους εγκατάλειψης, από το λεγόμενο «Κολαστήριο» της Λέρου, που έκαναν τότε τον γύρο του κόσμου. Το βιβλίο του Μισέλ Φουκό «Η ιστορία της τρέλας», ξεκινώντας με αναφορές στον Μεσαίωνα που φόρτωναν τους τρελούς σε κάποιο πλοίο και το άφηναν να χαθεί ακυβέρνητο, έθεσε αλλεπάλληλα ερωτήματα και προβληματισμούς για το πόσο απέχει η τρέλα από τη γνώση. Εννοιες όπως ιδρυματοποίηση, περίδεση, άσυλο, ηλεκτροσόκ, απομόνωση, λοβοτομή επανήλθαν στον νου, δημιουργώντας ένα παράξενο αίσθημα.

Είχε πια νυχτώσει όταν πέρασα για πρώτη φορά την πύλη του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Αττικής στο Δαφνί, που ιδρύθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1930. Διέσχισα έρημους δρόμους σε μια αχανή έκταση με διάσπαρτα κτίρια σε πυκνό πράσινο και βρέθηκα σε ένα εγκαταλελειμμένο μοντερνιστικό κτίριο, μάλλον της δεκαετίας του ’70, με τυπικά δωμάτια νοσοκομείου και μεγάλα ανοίγματα. Εδώ ο Κώστας Πράπογλου επιμελείται μια ακόμη ομαδική έκθεση με τίτλο «Reality check κεφάλαιο ΙΙ: inner sanctum». 36 καλλιτέχνες, Ελληνες και ξένοι, εκθέτουν στους θαλάμους των ασθενών σε μια υποφωτισμένη ατμόσφαιρα φθοράς.

Εντελώς διαφορετικά ήταν τα δωμάτια στο Δρομοκαΐτειο που επισκεφτήκαμε με αφορμή την ομαδική έκθεση σύγχρονης τέχνης με τίτλο «Εγκλεισμοί», με 48 προσκεκλημένους καλλιτέχνες σε τρία εγκαταλελειμμένα κτίρια του ψυχιατρείου, που επιμελείται ο δημοσιογράφος Δημήτρης Τρίκας. Τα δωμάτια στο «Δάτσειο» ήταν σαφώς μικρότερα με μικρά υπερυψωμένα παράθυρα, πόρτα εισόδου μεσαιωνικού χαρακτήρα, στενούς διαδρόμους σε ένα ισόγειο κτίριο με μια ιδιάζουσα εκλεκτικιστική αρχιτεκτονική, εξαιρετικά εσωστρεφές, που προοριζόταν για υψηλά εισοδήματα, σε αντίθεση με το διώροφο κτίριο της πτέρυγας του «Αγιου Ισίδωρου» του 1892, που φιλοξενούσε άπορους και ανήσυχους ασθενείς σε μικρά «κελιά» με πόρτες με θυρίδες παρακολούθησης όπως στις πόρτες των φυλακών και καγκελόφραχτους φεγγίτες.

Το Δρομοκαΐτειο ξεκινά τη λειτουργία του τον Οκτώβρη του 1887, έχοντας ως πρότυπο τα φρενοκομεία της Δυτικής Ευρώπης και αποτελεί κληροδότημα του Ζωρζή ∆ροµακαΐτη που βίωσε την ανίατη ψυχασθένεια της συζύγου του Ταρσής. Αρχικά, θα αποτελέσει τη «βιτρίνα» της ελληνικής ψυχιατρικής για δύο δεκαετίες, σταδιακά όμως οι πλούσιοι ασθενείς αποχωρούν προς τις ιδιωτικές κλινικές και το ποσοστό των απόρων αυξάνεται.

Εκτοτε βέβαια και τα δύο ιδρύματα έχουν εξελιχθεί. Το ενδιαφέρον είναι ότι με αφορμή αυτές τις εκθέσεις άνοιξαν οι πόρτες στο κοινό σε χώρους που επί χρόνια θεωρούνταν άβατοι. Δεν γνωρίζω πώς είναι σήμερα οι νεότερες εγκαταστάσεις και των δύο αυτών δημόσιων ψυχιατρείων και πραγματικά ευελπιστώ ότι κατά κάποιον τρόπο καταφέρνουν να εκσυγχρονίζονται.

Οι νεότερες απόψεις για την αρχιτεκτονική των ψυχιατρείων, όπως εφαρμόζονται διεθνώς, για τη βελτίωση της ψυχικής υγείας δίνουν έμφαση τόσο στο άπλετο φυσικό και τεχνητό φως, που λειτουργεί θεραπευτικά, όσο και στην εύκολη πρόσβαση στη φύση και τους εξωτερικούς χώρους. Προτείνουν ακόμη και συρόμενες οροφές για τη διείσδυση του φωτός και δίνουν μεγάλη σημασία στην ηχοαπορρόφηση και την επίτευξη ακουστικού ελέγχου, επιλέγοντας παράλληλα φιλικά και ασφαλή υλικά. Θεωρούν απαραίτητη την επικοινωνία χώρων προσωπικού και νοσηλευόμενων, με ομοιόμορφο εξοπλισμό, όπως και τη διαφάνεια των θαλάμων με ελεγχόμενα γυάλινα πετάσματα. Παράλληλα κρίνουν απαραίτητους χώρους όπως γυμναστήριο, κέντρο ευεξίας, πνευματικό κέντρο, βιβλιοθήκη, καφέ, σαλόνι ομορφιάς, λιανικές και οικονομικές υπηρεσίες. Συνιστούν ευρύχωρους χώρους και άνετους διαδρόμους για να αποφεύγεται ο συνωστισμός, που μπορεί να προκαλέσει αναταραχή. Τέλος, η ένταξη έργων τέχνης δημιουργεί έναν φιλόξενο χώρο. Υπάρχουν απτά παραδείγματα διεθνώς αρχιτεκτονικών καινοτομιών που βελτιώνουν την εμπειρία των ασθενών και στηρίζουν τις σύγχρονες θεραπευτικές προσεγγίσεις.

Σε κάθε περίπτωση το άνοιγμα στο κοινό και των δύο αυτών δημόσιων ιδρυμάτων μέσω των σημαντικών αυτών εκθέσεων και των συμπληρωματικών εκδηλώσεων, με σειρά ομιλιών και performances, που είχαν μεγάλη επισκεψιμότητα, σπάζοντας το άβατο, αποτελεί παράλληλα ένα σημαντικό βήμα για τον εκσυγχρονισμό τους και την αρχιτεκτονική τους αναβάθμιση.