Οι Τσιγγάνοι πεθαίνουν από αγάπη

Ποιος θυμάται την ταινία του τίτλου; Είναι σοβιετική παραγωγή του 1972, σε σκηνοθεσία Εμίλ Λοτεάνου, και στην Ελλάδα πρέπει να προβλήθηκε λίγα χρόνια αργότερα – τότε που μπορούσα πια κι εγώ να μπαίνω άνετα στα ακατάλληλα. Για να πω την αλήθεια, λίγα θυμάμαι από την ταινία που την είχα δει τουλάχιστον δυο τρεις φορές. Διατηρώ όμως πολύ έντονα την ανάμνηση από το αισθητικό και συγκινησιακό της αποτύπωμα – τέρμα μελόδραμα γαρ. Ε, ναι, μας άρεσε πολύ, ειδικά σε εμάς τα κορίτσια. Μικρές και ανόητες, ονειρευόμασταν να ζήσουμε έναν τέτοιο φολκλόρ έρωτα, με βιολιά, ξυπολησιά, φούστες κλαρωτές, γαρίφαλο στο αφτί και πονηριά στο μάτι. Ηταν άλλωστε και η εποχή που έκανε θραύση το gipsy look που είχε πρωτολανσάρει ο Ιβ Σεν Λοράν. Εντονα χρώματα, φραμπαλάδες παντού και βραχιόλια, πολλά βραχιόλια.

Θέλω να πω ότι η αισθητικοποίηση των Ρομά (που τότε τους λέγαμε Τσιγγάνους χωρίς αυτό να έχει ίχνος ρατσισμού, μάλλον σε έναν ονειρικό εξωτισμό παρέπεμπε η λέξη, αφού, ούτως ή άλλως, δεν αναφέρεται σε αυτήν καθαυτήν τη φυλή αλλά στη νομαδική ζωή της) είναι μέρος της συλλογικής μας κουλτούρας. Και εμπεριείχε ένα είδος θαυμασμού, εντελώς γραφικού είναι η αλήθεια, για τη φυλή που «πεθαίνει από αγάπη». Τι να πρωτοθυμηθώ; Το «Λατέρνα, φτώχεια και φιλότιμο» του Σακελλάριου με την Καρέζη και τον «Πετράκη» (Φωτόπουλο) και τον «Παυλάρα» (Αυλωνίτη) να τραγουδούν με τη Σούλη Σαμπάχ «Χτύπα τα πόδια, τσίφτισσα, τσιγγάνα τουρκογύφτισσα»; Το «Αδέλφια μου, αλήτες, πουλιά» του Βοσκόπουλου και ως τραγούδι και ως ταινία; Τα εμβόλιμα χορευτικά στα μιούζικαλ του Δαλιανίδη με σκηνικά που παρίσταναν καταυλισμούς; Τους Gipsy Kings αργότερα; Το «Μπαλαμό» του Τσακνή; Το «Ρομ σο σουκάρ»; Τον «Καιρό των Τσιγγάνων» του Κουστορίτσα ή το «Βενζινάδικο» που τραγουδά η Πρωτοψάλτη; Τους «Ψίθυρους καρδιάς» στο Mega που «έσπαγε» τα μηχανάκια της AGB; Τις δηλώσεις καλλιτεχνών, γυναικών κυρίως, που δήλωναν σε συνεντεύξεις πόσο τους γοήτευε η ζωή των Ρομά και το ελεύθερο πνεύμα τους; Ή το Ντάτσουν με τα καρπούζια – και τους συνειρμούς που προκαλεί – στην τελετή λήξης των Ολυμπιακών;

Και κάπως έτσι, μέσα από αυτή την αισθητικοποίηση, παρέμενε μετέωρο το θέμα της ενσωμάτωσής τους. Οι ίδιοι και ο πολιτισμός τους ήταν, για δεκαετίες ολόκληρες, μια νότα γραφικότητας ή φολκλόρ (στην ουσία το ίδιο πράγμα περιγράφουν) στην αισθητική, τη μουσική, τη μόδα. Στη γενική συνείδηση, ό,τι χειρότερο μπορούσε να σου συμβεί από Ρομά ήταν μια μαντιλοδεμένη που σε κυνηγούσε από πίσω για «να σου πει τη μοίρα σου, να σου πει το ριζικό σου». Οι μουσικές τους και οι εξαιρετικές φωνές τους δεν άφηναν να ακουστούν τα πραγματικά προβλήματα. Αλλά ακόμη κι αυτά ακούγονταν περισσότερο σαν ανέκδοτο. Οπως, ας πούμε, το «Δεν μας αφήνουν να πουλάμε ναρκωτικά, δεν μας αφήνουν να πουλάμε τα παιδιά μας, πώς θα ζήσουμε;» – το οποίο δεν ξέρω αν έχει λεχθεί στην πραγματικότητα.

Απομάγευση

Μετά, σύμφωνα με τα νέα λεκτικά ήθη, τους είπαμε Ρομά, το «Τσιγγάνος» απαγορεύθηκε ακόμη και στο τραγούδι «Τσιγγάνα καρδιά» με τον Τζίμη Μακούλη. Και, δεν ξέρω αν ήταν τυχαίο, τότε άρχισαν να καταδεικνύονται έντονα και τα προβλήματα που προκύπτουν από τη μη ενσωμάτωσή τους. Η απομάγευση ανέδειξε την πραγματικότητα και, πίσω από τη χαριτωμενιά, φάνηκαν οι δυσλειτουργίες και τα αδιέξοδα.

Επί του πρακτέου τώρα, είναι δυνατή η ενσωμάτωση των Ρομά; Αν υποθέσουμε ότι στη ζωή δεν υπάρχει αδύνατον, είναι κάτι εξαιρετικά δύσκολο. Αυτή η φυλή επιβίωσε χωρίς πατρίδα, χωρίς γη – κάτι που δεν επεδίωξε, άλλωστε, ποτέ – επειδή διατήρησε τα ήθη και τα έθιμά της και λειτούργησε ως απολύτως κλειστή κοινωνία, πέρα από τους νόμους και την ηθική της χώρας όπου διέμενε. Θέλει, λοιπόν, ιδιαίτερη προσέγγιση, μακροχρόνια προσπάθεια και κυρίως ούτε ίχνος κομματικής προσέγγισης. Η ενσωμάτωση των Ρομά δεν θα φέρει τις ψήφους τους στο κόμμα που θα την πάρει στα σοβαρά. Το αντίθετο, θα έλεγα. Αλλά ίσως μόνο έτσι μπορεί να επιτευχθεί.