Οταν ο κόσμος αλλάζει, εμείς τι κάνουμε;

Είναι σχεδόν κοινοτοπία να πεις στις μέρες μας ότι ο κόσμος αλλάζει με ταχύτατους ρυθμούς. Ο χρόνος μικραίνει συνεχώς, η τεχνολογία καλπάζει, οι διεθνείς συσχετισμοί ανατρέπονται, οι οικονομικές κρίσεις διαδέχονται η μια την άλλη, οι κοινωνίες διχάζονται και η Πολιτική γίνεται ολοένα και περισσότερο επάγγελμα για μια ειδική συνομοταξία ανθρώπων. Καλούνται να διαχειριστούν μια εποχή μεγάλης αβεβαιότητας και ανασφάλειας για τους πολλούς. Αλλά τα προσόντα που απαιτούνται για να επιβιώσουν στο καθημερινό πολιτικό καμίνι, στο οποίο οι θερμοκρασίες ανεβαίνουν επικίνδυνα και το εφήμερο κυριαρχεί, είναι συνήθως πολύ διαφορετικά από τα προσόντα που χρειάζονται για να διαχειριστούν με επάρκεια σύνθετα προβλήματα και μεγάλες αλλαγές σε βάθος χρόνου. Πολύ λίγοι τα συνδυάζουν. Το αποτέλεσμα είναι ένα έλλειμμα ηγεσίας το οποίο είναι προφανές εδώ και χρόνια σε πολλές χώρες. Αποτελεί συστατικό στοιχείο της κρίσης της δημοκρατίας που χαρακτηρίζει και αυτή την εποχή μας.

Στον πολυπολικό και πιο άναρχο κόσμο που διαμορφώνεται με τον νέο διεθνή συσχετισμό δυνάμεων και τη βαθμιαία εξασθένηση της αμερικανικής ηγεμονίας, δεν είναι μόνον η Κίνα που διεκδικεί πρωταγωνιστικό ρόλο. Αρκετές μεσαίου μεγέθους δυνάμεις αυτονομούνται σε μια προσπάθεια να κερδίσουν χώρο και επιρροή προωθώντας τα δικά τους συμφέροντα. Μια από αυτές είναι και η γειτονική μας Τουρκία. Παρότι μέλος του ΝΑΤΟ και, θεωρητικά τουλάχιστον, υποψήφιο μέλος της ΕΕ, η Τουρκία του Ερντογάν υιοθετεί μια «συναλλακτική», όπως την ονομάζουν οι ειδικοί, προσέγγιση των διεθνών σχέσεων. Δεν περιορίζεται από συμμαχίες και κρίνει τα συμφέροντά της κατά περίπτωση.

Μια περιφερειακή δύναμη με αυταρχικό καθεστώς, έντονα αναθεωρητικές τάσεις, νοσταλγία για το αυτοκρατορικό παρελθόν και φιλοδοξίες παγκόσμιου παίκτη, η Τουρκία έχει αλλάξει ριζικά σε σχέση με αυτήν που γνωρίζαμε πριν από είκοσι ή και λιγότερα χρόνια. Η επιθετική συμπεριφορά και οι ακραίες δηλώσεις σίγουρα έχουν να κάνουν με την υπαρξιακή ανάγκη του σημερινού ηγέτη να κερδίσει τις επόμενες εκλογές – στην Τουρκία σήμερα αν χάσεις, δεν πας απλώς σπίτι σου. Δεν αρκεί όμως αυτή η εξήγηση. Εχει συντελεστεί μια δομική αλλαγή στην εξωτερική πολιτική της Τουρκίας που συνδέεται με το μέγεθος, την οικονομία, τη στρατιωτική ισχύ και τη νέα διεθνή πραγματικότητα. Αυτό σημαίνει ότι ο μελλοντικός διάδοχος του Ερντογάν, όποτε και αν έρθει, δεν θα είναι υποχρεωτικά πολύ καλύτερος γείτονας για μας.

Δεν διαλέγεις βεβαίως τους γείτονές σου, τους κληρονομείς. Και η δική μας κληρονομιά γίνεται ολοένα και πιο δύσκολη. Χρειαζόμαστε λοιπόν καθαρό μυαλό και στρατηγική, στοιχειώδη συναίνεση στο εσωτερικό, ισχυρές συμμαχίες εκτός συνόρων και αποτρεπτική δύναμη, όχι μόνον στρατιωτική. Είναι αλήθεια ότι τα τελευταία χρόνια ενισχύσαμε σημαντικά τόσο τις συμμαχίες μας όσο και την αποτρεπτική μας ικανότητα. Αλλά στο εσωτερικό της χώρας συνεχίζουμε, με λίγες εξαιρέσεις, να επαναλαμβάνουμε τα ίδια και τα ίδια περί εθνικών δικαίων και διεθνούς δικαίου που θέλουμε να είναι πάντα με το μέρος μας, ενώ ανταγωνιζόμαστε μεταξύ μας στις τηλεοράσεις, τις εφημερίδες και τα κοινωνικά δίκτυα σε ανέξοδο πατριωτισμό. Ο μαξιμαλισμός του γείτονα και η επιθετική συμπεριφορά του κατά κάποιο τρόπο βολεύει, γιατί δεν αφήνει περιθώρια για μια κριτική θεώρηση των δικών μας θέσεων και πολιτικών.

Σίγουρα δεν θα διαπραγματευτούμε με έναν επιθετικό γείτονα την αποστρατιωτικοποίηση των νησιών μας. Είναι θέμα επιβίωσης. Για τα άλλα όμως; Είμαστε άραγε έτοιμοι για σοβαρό διάλογο και διαπραγμάτευση με την απέναντι πλευρά που μπορεί κάποτε να οδηγήσουν σε αμοιβαίες παραχωρήσεις; Κρίνοντας από το πώς διαμορφώνεται η κοινή γνώμη στη χώρα μας και το πώς εννοούν οι ταγοί μας το πολιτικό κόστος, η απάντηση είναι μάλλον όχι. Το ίδιο, ακόμη περισσότερο, φαίνεται να ισχύει και στην Κύπρο. Αλλά έτσι δεν λύνονται τα προβλήματα παρά μόνον ενδεχομένως με πόλεμο.

Είμαστε μια χώρα με μεγάλες ανισότητες που μεγάλωσαν ακόμη περισσότερο στην πανδημία και τώρα κινδυνεύουν να πάρουν εκρηκτικές διαστάσεις λόγω της ενεργειακής κρίσης και του πληθωρισμού. Η σημερινή κυβέρνηση αντιμετώπισε αλλεπάλληλες κρίσεις με σύνεση και επάρκεια, κυρίως τα πρώτα χρόνια. Ξόδεψε επίσης πολλά χρήματα στην πανδημία και συνεχίζει τώρα με την ενεργειακή κρίση, χωρίς όμως να κάνει αρκετή διάκριση ανάμεσα σε αυτούς που έχουν πραγματικά ανάγκη και στους άλλους. Οι οριζόντιες επιδοτήσεις δεν είναι σοφή οικονομική πράξη, ακόμη λιγότερο σε μια υπερχρεωμένη χώρα όπως η Ελλάδα.

Η ελληνική οικονομία χρειάζεται ριζικές μεταρρυθμίσεις και μια κοινωνική πολιτική που θα μπορέσει να απαλύνει τις συνέπειες από τη βαθμιαία αλλά αναπόφευκτη αναδιάρθρωση που συνοψίζεται στον τίτλο του κλασικού θεατρικού έργου «Ο θάνατος του εμποράκου». Καλό είναι να φέρνεις επενδύσεις, έξυπνες επενδύσεις κυρίως, το οποίο κάνει η σημερινή κυβέρνηση. Ακόμη καλύτερο όμως να νοιάζεσαι και πώς μοιράζεται η πίτα. Μια κοινωνία κομμένη σε κομμάτια δύσκολα μπορεί να διαχειριστεί μεγάλες αλλαγές και κρίσεις. Και να θυμάσαι επίσης ότι μια ανάπτυξη με αυθαίρετα και υποβάθμιση του φυσικού περιβάλλοντος καταστρέφει το ισχυρότερο συγκριτικό πλεονέκτημα που διαθέτει η χώρα.

Η κυβέρνηση υποσχέθηκε μεταρρυθμίσεις σε ένα κράτος που παραμένει περισσότερο βαλκανικό παρά ευρωπαϊκό. Στον ψηφιακό τομέα, η πρόοδος υπήρξε εντυπωσιακή. Στην παιδεία, κουτσή. Στη δικαιοσύνη, ανύπαρκτη. Σίγουρα, οι αντιστάσεις είναι μεγάλες από μια οικονομική ολιγαρχία, από οργανωμένα συμφέροντα και συντεχνίες. Η σκληρή πραγματικότητα μάς υπενθυμίζει καθημερινά και αμείλικτα ότι ο πολιτικός μας κόσμος στη μεγάλη του πλειοψηφία παραμένει όμηρος των μεν και των δε. Τι να τις κάνεις τις μεγάλες πλειοψηφίες στη Βουλή, αν συχνά υποκύπτεις στις μεγάλες πιέσεις που ασκούνται εκτός αυτής;

Η δημοκρατία μας άντεξε στις αλλεπάλληλες κρίσεις των τελευταίων χρόνων. Αντεξε και στο μεγάλο τσουνάμι του λαϊκισμού, καλύτερα και από χώρες με ισχυρότερους θεσμούς και δημοκρατική παράδοση. Θέλαμε να πιστεύουμε ότι είχαμε μπει πλέον στον σωστό δρόμο μέχρι που ξέσπασε το σκάνδαλο με τις τηλεφωνικές υποκλοπές. Βαρύ το ατόπημα και πλήγμα σοβαρό για τη δημοκρατία. Ας ελπίσουμε ότι δεν θα καταλήξει και αυτή η υπόθεση στο αρχείο. Τα θεσμικά αντίβαρα είναι το βασικό όπλο που διαθέτουμε ενάντια στην αλαζονεία της εξουσίας. Χρειάζονται ενίσχυση.

Ετσι πορευόμαστε λοιπόν. Δύο βήματα μπροστά και ένα πίσω. Λίγες φορές καταφέρνουμε να τρέξουμε, λιγότερες (ευτυχώς) σκοντάφτουμε και πέφτουμε. Ο κόσμος γύρω μας αλλάζει πολύ γρήγορα και η γειτονιά που μας έλαχε είναι δύσκολη. Μάλλον θα πρέπει να επιταχύνουμε το βήμα και να προσπαθήσουμε να αποφύγουμε τις μεγάλες λακκούβες. Για να μην πέσουμε πάλι.

Ο Λουκάς Τσούκαλης είναι καθηγητής στη Sciences Po στο Παρίσι και ομότιμος καθηγητής στο ΕΚΠΑ