Ο μύλος, ο σκύλος, τα ρολόγια και οι σεισμοί

Στέκεις αργός, θλιμμένος με δεμένα φτερά, εσύ, μύλε του ανέμου.

Μέλπω Αξιώτη

Το 1953, οχτώ χρονώ παιδάκι, μπαίνω για πρώτη φορά στον ανεμόμυλο του μπαρμπα-Νικόλα Γερώνυμου απέναντι ατη γειτονιά της Αλευκάντρας και της Σκάρπας, που σήμερα τήνε λένε «Μικρή Βενετία». Κυριεμένος από μίαν αχόρταγη περιέργεια, που με σπρώχνει να σκαλίζω τα πάντα, ακόμη και τα «ου φωνητά», σκαρφαλώνω στα στενά σκαλοπάτια μέχρι τον κώνο της τούρλας του μύλου. Ψηλά μέσα στον βρόντο εκείνου του άδυτου, ακόμη κι ένα παιδί μπορούσε να νιώσει το αγκομαχητό του ανθρώπινου μόχθου για το καθημερινό ψωμί.

Βαρβάτος ο μελτέμαρος φέρνει ευθεία το κύμα και την αλισάχνη του από τον Τσυκνιά και δεν επιτρέπει στα πανιά του μύλου να ‘ναι αβέρτα, όμως ακόμη κι αμπάσο μούδα οι αντένες τριζοβολούν τραντάζοντας συθέμελα το κυκλώπειο οικοδόμημα. Το βουητό από τις γρανιτένιες μυλόπετρες κρατά τον ισοκράτη της άναρχης μουζικής του μύλου, που σείεται σύγκορμος. Είναι τέτοια η στιβαρότητα αυτού του αρχαίου γίγαντα που σιγουρεύεσαι, ότι το «καταπληγιασμένο» από την καταφορά του Χρόνου και του Αγέρα σώμα του δεν έχει φόβο να σωριαστεί απάνω στο χώμα της σκάρπας, της «τραχηλιάς» του. Από τον άξονα, ο βοριάς ορμάει μέσα φουριόζος δροσίζοντας και σηκώνοντας σύννεφο το αλεύρι, που πασπαλίζει ολοτρίγυρα τα πάντα.

Να τος κι ο μυλωνάς μπαρμπα-Νικόλας, πελάτης στου πατέρα μου στην ταβέρνα, ξεπροβάλλει και με καλωσορίζει κάτασπρος, αγνώριστος μες στην αλευρένια ομίχλη, ένα γελαστό φάντασμα! Το μιγαδερό αλεύρι για το ζύμωμα της κουβαρωτής και του καψιμαδιού ρέει χοντροκοσκινισμένο μες στο τσουβάλι κι ο αλευρένιος άνθρωπος, πιάνει με τη σέσουλα λίγο, μου ανοίγει τη μικρή φούχτα και το σκαντζάρει μέσα. «-Ζεστό είναι!», του λέω. «-Για μύρισέ το», με ενθαρρύνει. Χώνω τη μύτη στη φούχτα κι ανυποψίαστος για το χουνέρι που μου σκαρώνει ρουφάω δυνατά. Ευθύς αρχίζω τα φταρνίσματα, ώσπου τρέχουν δάκρυα από τα μάτια μου και σάλιο από το στόμα. Ο μυλωνάς λύνεται στα γέλια, πρέπει να το είχε ξανακάνει και σ’ άλλους το χωρατό. Οταν χορταίνουν η καρδιά και τα αλευρωμένα χείλια του να γελούν, μου δίνει για να συνέλθω ένα κύπελλο δροσερό νερό από το σταμνί στον φεγγίτη.

Υστερα, ακουμπά και χαϊδεύει με το βλέμμα και το χέρι του ένα ένα τα εξαρτήματα του μηχανισμού του μύλου. Το σχήμα μερικών θυμίζει τα μικροσκοπικά, λεπτεπίλεπτα γρανάζια, τις ρόδες και τ’ αξόνια των ρολογιών. Με ξεναγεί σ’ αυτόν τον άγνωστο κόσμο αραδιάζοντας τραουδιστά πρωτάκουστες και φτερωτές σαν τα πανιά του μύλου λέξεις, που τις ακούω κι αμέσως τις ξεχνώ καθηλωμένος κι υπνωτισμένος από τη μουζική τους. Οσο ο αλευρένιος άνθρωπος τραουδεί τις λέξεις του, νιώθω το αλεύρι να με κλείνει σιγά σιγά στο κουκούλι του αλευρώνοντάς με σαν τη μαρίδα, που ο πατέρας τηγανίζει στην ταβέρνα μας. «-Ανέμη, αντίξυλο, αξιόνι, απαναριά, βασιλικό σίδερο, ζ’ γός, καταριά», τραουδά ο μυλωνάς ονομάζοντας καταλεπτώς όσα αποτελούν τα εντόσθια του γίγαντα, που εγώ, μονάχα εγώ, αυτή τη στιγμή έχω το προνόμιο να τα βλέπω. Σταματά λιγάκι κι αμέσως συνεχίζει: «-Κισκίνια, κορωνίδα, μαξιλάρα, μυλόπετρες, σκούντρος, τούρλα, τουρλόξυλα, φάλκες, φρένα, χιλιδόνα…», μαθές όλα όσα αλληλοστηρίζονται μέσα στον μύλο και τον κάνουν να δουλεύει σαν ρολόι μετρώντας με τις αντένες του τον Χρόνο, ζυγίζοντας και διανέμοντας, όπως του τάχτηκε, τον κόπο και τον επιούσιο άρτο της ζωής.

Ο μύλος του χωρατατζή μπαρμπα-Νικόλα, εκείνου που φωτογραφίστηκε να ψιλοκουβεντιάζει και να χωρατεύει στο κατώφλι το καλοκαίρι του 1965 με τη Μέλπω Αξιώτη, που μόλις είχε γυρίσει τρισευτυχισμένη στο αγαπημένο νησί από τη μακρόχρονη «υπερορία» της στα ξένα, δεν έχει γίνει σήμερα δωμάτια για νοίκιασμα ωσάν τ’ άλλα. Στέκεται κι αντιστέκεται ολόρθος και περήφανος, ένα αξιο-θέατο, που θα συνεχίσει όσο έχει τα ρούμενά του ν’ αποκρίνεται ναζιάρικα στα κανακέματα και στα τσαλίμια του καλοποιού μελτεμιού, αλλά και να υπερασπίζεται την αξιοπρέπεια του τόπου αμπώχνοντας διακριτικά τα ρεσάλτα και τη χλαλωή από τις ορδές του παρδαλού πλήθους, που τόνε θαυμάζει και τόνε φωτογραφίζει σαν να ‘ναι σταρ του σινεμά. Στέκεται κι αντιστέκεται βουβός, στερεμένος από τα λόγια και τα έργα, χωρίς τον αλευρένιο μυλωνά και τα χωρατά του, χωρίς το μιγαδερό αλεύρι του, οπού οι γυναίκες το ζύμωναν με τα χέρια και το τραούδι τους κι οι φούρνοι το έψηναν με τα ευωδιαστά φρύγανα και τ’ αξάρια τού διψασμένου βραχόνησου, για να το κάνουν ψωμί και καψιμάδι να στυλωθεί του ανθρώπου η Ζωή. Πάντα εκεί, παρών πάντα, ακούνητος κι ακλόνητος ο μύλος ως τα σήμερα, αν και λίγο παραζάζουλος ελπίζει χωρίς ελπίδα – γι’ αυτό ίσως και είναι τόσο συγκινητικός…

***

Οταν σουρουπώνει ανάβει το ηλεχτρικό στο νησί για να σβήσει πριν από τα μεσάνυχτα αποκαλύπτοντας τις νύχτες με φεγγάρι μια κάτασπρη, παραμυθένια πολιτεία να σου σαλεύει ο νους από την ευ-μορφιά της, που μαγεμένος την ύμνησε ο Καραγάτσης. Οταν σβήσει το φως βολευόμαστε αγόγγυστα με τη λάμπα πετρελαίου ή τα κεριά, και την ώρα του νυχτερινού ύπνου ένα λυχνάρι του λαδιού μέσα στη γυάλινη και μεταλλική θήκη του, φιλοτεχνημένη με πουλιά και πούλουδα από τους ντόπιους φαναρτζήδες, ρίχνει εντροπαλό το φως του στο εικονοστάσι της κρεβατοκάμαρας.

Η χρονιά του 1955 σημαδεύεται από το βλέμμα του αποχωρισμού του σκυλιού μου, του Λέοντα, που τον είχα κανακέψει από κουλουκάκι. Ο πατέρας, που είχε καεί η γούνα του από έναν εχινόκοκκο της αδελφής μου, στέλνει στο σπίτι ένα παλληκαράκι να πάρει τον Λέοντα για φύλακα στο χωριό. Η απροθυμία του αλυσοδεμένου ζώου να ακολουθήσει το νέο του αφεντικό, η θλιμμένη ματιά του καθώς γυρίζει το κεφάλι για βοήθεια, που δεν μπορώ να του τη δώσω, η δική μου ραγισμένη καρδιά – πρώτη απώλεια πλάσματος εδικού μου. Κανείς δεν μου το ‘πε να κάνω οικονομία στα δάκρυα για τις σκληρότερες απώλειες που κυνηγούν διά βίου τους ανθρώπους…

Καταβροχθίζω αδιακρίτως όποιο βιβλίο μαθαίνω ότι φτάνει δώρο σε παιδί του νησιού, ακόμη κι αν δεν καταλαβαίνω τι λέει. Πολύ με δυσκόλεψε το «Δόμβεϋ και Υιός» του Καρόλου Δίκενς, που μια Αθηναία νοννά είχε χαρίσει στη φιλιόσα της. Κάθε Κυριακή οι φίλοι βάζομε ρεφενέ από το γλίσχρο χαρτζιλίκι μας κι αγοράζομε από το εφημεριδοπωλείο της Ρήνας στον Γιαλό τα «Κλασσικά Εικονογραφημένα». Τα διαβάζομε εκ περιτροπής και μετά τα μοιραζόμαστε ακριβοδίκαια. Ο πατέρας δεν ήξερε να διαβάζει, παρά μόνο να «σουβλοκεντά άνωφλα και κάτωφλα» καμμιάν επιστολή, όπως ο ίδιος έλεγε αυτοσαρκαζόμενος. Ελλείψει άλλου βιβλίου στο σπίτι, διαβάζω κι ας μην καταλαβαίνω τη γλώσσα, ό,τι «αγιωτικό» βιβλίο μου προσπορίζει μια αλησμόνητη θεία, αυτή που με πρωτόμαθε την αλφαβήτα, η γραμματιζούμενη της οικογένειας, η κατά κόσμον Μαρλώ Μαρκουλάκη, αργότερα Μοναχή Παρασκευή – κερί, λιβάνι και καννέλα στο χώμα που την εσκέπασε! Ητανε άγιος άνθρωπος, ένα ζοβαέρι καλοσύνης αυτή η ξεχωριστή γυναίκα, μα εγώ, ο σκανίτης, την πιλατεύω. Μαστροχαλώντας τα επιτραπέζια ρολόγια του σπιτικού της, τα κάνω ματαίως φύλλο και φτερό δίχως να βγάζω άκρη. Κι ως τα τώρα στοιχειωμένος με τον Χρόνο, που «μας μετράει χωρίς μέτρο και μας σκοτώνει χωρίς να υπάρχει», όπως λέει ο ποιητής, συνεχίζω να παλεύω τον αόρατο Αφέντη των Ρολογιών όχι πια με τα ρολόγια του, αλλά μ’ άλλα εργαλεία, τις λέξεις, μήπως και καταλάβω πώς μοιράζει, πώς μετρά στον άνθρωπο το φως του και προπαντός το σκοτάδι του…

***

Καλοκαίρι του φονικού σεισμού της Σαντορίνης το 1956, με βρίσκει έντεκα χρονών στο κρεβάτι να μ’ έχει εγχειρήσει για σκωληκοειδίτιδα στη Μύκονο (!) ένας νεαρός και παράτολμος γιατρός, ο Γιοβάνης, ο λεγόμενος «Αμερικάνος». Κι αυτό από δική μου και πάλι περιέργεια χωρίς αποχρώντα λόγο, απλά για να γνωρίσω τι είναι τελοσπάντων η εγχείρηση, να δείξω πόσο γενναίος είμαι – εκ των υστέρων βέβαια το μετανιώνω πικρά! Είναι ασύλληπτο το τι κόλπα μηχανεύομαι για να ξεγελάσω τους πάντες, μαζί και τον γιατρό, να μην τα ξαναλέω τώρα. Ιούλιο μήνα, ξημέρωμα δεύτερης μέρας από την εγχείρηση, ο σεισμός μάς βρίσκει με τον πατέρα στο νοσοκομείο του νησιού, το πανύψηλο δίπατο νεοκλασικό στην πολύβουη σήμερα γειτονιά των Ματογιαννιών. Το κρεβάτι μου πηγαινοέρχεται από τον έναν τοίχο της κάμαρας στον άλλο, ενώ στο ταβάνι ένα πελώριο, παμπάλαιο δοκάρι σαν άρμπουρο ιστιοφόρου λίγο ακόμη να κρατούσε ο σεισμός θα ‘πεφτε και θα μας σκότωνε. Ο πατέρας είχε όλη τη νύχτα ξαγρυπνήσει στην καρέκλα με γερτό το κεφάλι απάνω στον αγκώνα του – σαν να τόνε βλέπω. Με σηκώνει στα χέρια και με κατεβάζει με φούρια από τις απότομες καραβίσιες σκάλες του παλιού αρχοντικού στην ασφάλεια της αλάνας. «-Μην κλαις, μάτια μου! Μάτια μου, μην κλαις!», με παρακαλεί. Μέσα σ’ αυτή την αναστάτωση συνειδητοποιώ, ότι πρώτη φορά ο πατέρας με σηκώνει στα χέρια του, πρώτη φορά με λέει «μάτια μου», και ξαφνικά ξεχνώ τον τρόμο μου, σταματώ να κλαίω και κρυφίως ενδόμυχα πετώ από χαρά…

Το απόγευμα εν μέσω μετασεισμών, που μας τρομοκρατούν, ακούμε ότι η θάλασσα «φούσκωσε» (η λέξη «τσουνάμι» ήταν άγνωστη) κι ότι ο κόσμος καταφεύγει στους γύρω λόφους. Πλημμυρισμένο το Αϊ-Νικολάκι της Καδένας απέναντι από τη Δημαρχία γίνεται και πάλι πλωτό σαν τις Δήλες, όπως το μαρτυρούν οι ζωγραφιές των παλιών περιηγητών, τότε που μπορούσες να το προσεγγίσεις μόνο με βάρκα ή από το κομψό γεφυράκι, που είχε φτειάξει ο Ρώσος Κόμης και Πρόξενος του Αιγαίου Ιβάν Βόινοβιτς τον 18ο αιώνα. Αυτό το χαριτωμένο «βενετσιάνικο» γεφυράκι, όπως η Αγία Μονή του Κάστρου δίπλα στο Στενό Πόρτας Γιαλού, όπως σήμερα η Αγία Κυριακή και τα γλυπτά των βράχων του νησιού που καταγοήτευσαν τον χαράκτη Γιάννη Κεφαλληνό, όπως τόσα άλλα, ισοπεδώθηκαν από άλλου είδους σεισμό, τον υπερβάλλοντα ζήλο και τη μανία μιας κακώς εννοούμενης κι ακόμη πιο κακώς πραγματοποιημένης «ανάπτυξης», που άκριτα παίρνει σβάρνα όλα τα πάντα – όπου να ‘ναι πλησιάζει κι η σειρά της Παραπορτιανής!

Κάπως έτσι ανεπαισθήτως χάνονται διαπαντός οι όμορφες κάποτε γειτονιές, οι πόλεις και τα νησιά τα ωραία. Επιπόλαια, απρονόητα και παράλογα διαγράφεται από τον χάρτη το ανείπωτο Κάλλος του Κόσμου μας, του μικρού και του μεγάλου […].

* Μεταπλασμένο για τις ανάγκες της παρούσας αναδημοσίευσης απόσπασμα από το «Αυτοβιογραφικό Χρονολόγιο» του συγγραφέα Παναγιώτη Κουσαθανά, που δημοσιεύτηκε στο τχ. 25 του περιοδικού Οροπέδιο, Καλοκαίρι 2022, «Σελίδες για τον και από τον Παναγιώτη Κουσαθανά».