Τα Βιολιά της Ελπίδας

Στις αρχές του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ένας νεαρός Πολωνοεβραίος εγκατέλειψε βιαστικά την πατρίδα του και αναζήτησε καταφύγιο στο σπίτι μιας φιλικής οικογένειας στο Βέλγιο. Μαζί του είχε πάρει ελάχιστα πράγματα, ένα από αυτά το αγαπημένο του βιολί. Μόνο αυτό σώθηκε τελικά. Ο ίδιος εκτοπίστηκε σε κάποιο ναζιστικό στρατόπεδο θανάτου. Μερικά χρόνια αργότερα, η μητέρα της οικογένειας, που είχε φυλάξει το βιολί, αποφάσισε να το προσφέρει ως δώρο στην ανιψιά της κι αυτή έπαιξε μαζί του μερικά κομμάτια στο ωδείο. Πριν πεθάνει, όμως, η θεία της τής διηγήθηκε την ιστορία του βιολιού. Κι αυτή η ιστορία την τάραξε τόσο που δεν τόλμησε να το ξαναγγίξει. Θέλοντας να πενθήσει το βιολί, το άφησε μέσα στη θήκη του μαζί με ένα μπουκέτο λουλούδια. Δεκαετίες αργότερα, είδε στην τηλεόραση ένα ρεπορτάζ για τον Αμνόν Γουάινσταϊν.

Στην Πολωνία ζούσε και η οικογένεια του Αμνόν Γουάινσταϊν πριν από τον πόλεμο, ο πατέρας του όμως μαζί με τη σύζυγό του έφυγαν το 1938 και εγκαταστάθηκαν σε αυτό που τότε ήταν η Παλαιστίνη υπό Βρετανική Εντολή και έγινε μεταπολεμικά το Ισραήλ. Ο Αμνόν γεννήθηκε στο Τελ Αβίβ και ήταν έξι χρόνων όταν πρόσφεραν οι γονείς του στέγη σε κάποιους επιζήσαντες του Ολοκαυτώματος που μόλις είχαν φτάσει. «Ηταν ισχνοί, σιωπηλοί… Στο δωμάτιο όπου κοιμόντουσαν, η μητέρα μου βρήκε κομμάτια ψωμί κρυμμένα μέσα στις μαξιλαροθήκες» θυμάται. O πατέρας του ήταν οργανοποιός, κατασκεύαζε βιολιά και ο Αμνόν μυήθηκε από μικρή ηλικία σε αυτή την τέχνη. Αργότερα θα τη σπούδαζε και θα βραβευόταν για αυτή. Στο μεταξύ, όμως, στο πατρικό ατελιέ στο Τελ Αβίβ άρχισαν να μαζεύονται βιολιά που είχαν επιστρέψει από την κόλαση. Χρειάζονταν επισκευή, αλλά δεν τα άγγιζε κανείς.

Το πρώτο στο οποίο ξανάδωσε ζωή ο Αμνόν ήταν ένα βιολί γεμάτο στάχτες. Το είχε βρει, στην Απελευθέρωση, κάποιος αμερικανός στρατιώτης κοντά σε ένα από τα κρεματόρια του Αουσβιτς. Στην πορεία, ο νεαρός οργανοποιός συνειδητοποίησε πως ανήκε στον παππού του, που είχε αφήσει εκεί την τελευταία του πνοή. Εκτοτε, αυτό το παρελθόν που αρνιόταν να αγγίξει έγινε σκοπός της ζωής του. Τα Βιολιά της Ελπίδας. Σαν εκείνο που του έστειλαν από το Βέλγιο. Οταν το παρέλαβε, ο Αμνόν ανακάλυψε με έκπληξη μέσα στη θήκη ένα μπουκέτο ξεραμένα λουλούδια. Αποφάσισε να κολλήσει ένα πάνω της για να θυμάται.

Σχεδόν 120 βιολιά μετράει πια η συλλογή του. Κάποια ανήκαν σε Εβραίους που εκτοπίστηκαν στη διάρκεια του Ολοκαυτώματος και βρέθηκαν στα στρατόπεδα από επιζήσαντες ή από αμερικανούς στρατιώτες κατά την Απελευθέρωση. Αλλα πέρασαν από τα χέρια εβραίων μουσικών που έπαιζαν στις καλύτερες ορχήστρες της Ευρώπης πριν εκδιωχθούν από τους ναζί, ήδη από το 1936. Ενα είχε κατασκευαστεί από έναν οργανοποιό στη Βαρσοβία, που χάθηκε όταν πυρπόλησαν το ατελιέ του. Κάποια ταξίδεψαν μαζί με τους ιδιοκτήτες τους μέσα σε βαγόνια που προορίζονταν για ζώα, άλλα παρέμειναν στα γκέτο. Σύμφωνα με την οργάνωση Speranza, από τα τρένα ή τα φορτηγά που μετέφεραν τους εκτοπισμένους στα ναζιστικά στρατόπεδα ακουγόταν συχνά ο ήχος βιολιών. Εκατοντάδες θύματα του Ολοκαυτώματος αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα όργανά τους στους παγωμένους δρόμους της Πολωνίας – ή μπαίνοντας μέσα σε έναν θάλαμο αερίων.

«Παιδιά μου», έτσι αποκαλεί ο Αμνόν Γουάινσταϊν αυτά τα βιολιά που έφτασαν στα χέρια του, σε καθένα τους άλλωστε αφιερώνει έως και δύο χρόνια προκειμένου να το επισκευάσει. «Οταν παραλαμβάνω κάποιο νέο βιολί, προσπαθώ να αφήσω τα συναισθήματά μου στην άκρη, όταν όμως μαθαίνω την ιστορία του, είναι απίστευτο, καμιά φορά δεν αντέχω καν να το αγγίξω. Οταν σκύβω πάνω από ένα από αυτά τα όργανα, έχω την εντύπωση ότι δουλεύω υπό το βλέμμα των έξι εκατομμυρίων θυμάτων του Ολοκαυτώματος» λέει. Για αυτόν τον 83χρονο, πια, οργανοποιό, όμως «το πιο σημαντικό είναι όταν το βιολί είναι πια έτοιμο και παίζει ξανά για πρώτη φορά. Παρότι είμαι πλέον συνηθισμένος, είναι κάτι που κάθε φορά με εντυπωσιάζει. Οταν τους δίνουμε τη δυνατότητα να εκφραστούν μέσω της μουσικής, είναι υπέροχο». Ενα από τα πιο εύθραυστα μουσικά όργανα, που παρ’ όλα αυτά επέζησε από την κόλαση, ξέφυγε από τη σιωπή και παίρνει την πιο όμορφη εκδίκηση από την Ιστορία. Τα Βιολιά της Ελπίδας.

Χρόνια τώρα δίνουν συναυλίες στα χέρια σπουδαίων μουσικών σε ολόκληρο τον κόσμο, οι περισσότερες στις ΗΠΑ, κάποιες και στην Ευρώπη. Τα οργανώνει όλα ο γιος του Αμνόν, ο Αβσαλόμ, οργανοποιός και ο ίδιος, μαζί με τον παραγωγό Μπένι Μπορέ. Αυτές τις ημέρες βρίσκονται στο Παρίσι, έδωσαν ήδη μια συναυλία χθες το βράδυ στο κέντρο πολιτισμού Seine Musicale μαζί με την Ορχήστρα Le Palais Royal· θα δώσουν ακόμα δύο. Πώς να είναι άραγε να ακούς από τα όργανα αυτά το Κονσέρτο για Βιολί Νο 2 του Μέντελσον, την «Ενάτη» του Ντβόρζακ ή την «Ανοιξη» του Βιβάλντι; Πρέπει να είναι εξίσου συγκλονιστικό με τη διαπίστωση ότι ο κόσμος είπε κάποτε «Ποτέ ξανά», αλλά τελικά, το βλέπουμε καθαρά πια, δεν το εννοούσε.