Εθνικισμός, η ιδεολογία της εποχής μας

«Σήμερα δεν υφίσταται αυτό που ονομάζουμε διεθνή κοινότητα», μου παραπονέθηκε πρόσφατα ένας γνωστός ηγέτης της Αφρικής, τονίζοντας πως η σύνοδος της G20, αυτή την εβδομάδα, θα αποτύχει να καταπολεμήσει τις κρίσεις που αντιμετωπίζει ο κόσμος – διατροφική, ενεργειακή, χρέους, πληθωρισμού, νομισματική, ρύπανσης και φτώχειας. Οπως ακριβώς συνέβη με τη γενική συνέλευση του ΟΗΕ τον Σεπτέμβριο, τη σύνοδο του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας τον Οκτώβριο και την Cορ-27 αυτόν τον μήνα.

Ακριβώς τη στιγμή που ο κόσμος έχει ανάγκη τη συνεργασία προκειμένου να αντιμετωπιστούν τα παγκόσμια προβλήματα που απαιτούν παγκόσμιες λύσεις, κατατεμαχίζεται όχι μόνο εξαιτίας των διαμαχών, αλλά και από τον αυξανόμενο προστατευτισμό. Και ενώ δεν είναι δύσκολο να επιρρίψει κανείς την ευθύνη στις αδύναμες ηγεσίες, μια αναχρονιστική γεωπολιτική απειλεί να μας οδηγήσει σε μια δεκαετία διαρκών κρίσεων.

Οι πυλώνες της τάξης πραγμάτων που ακολούθησε τον Ψυχρό Πόλεμο καταρρέουν, καθώς αφήνουμε πίσω μας τη μονοπολική, υπερπαγκοσμιοποιημένη και νεοφιλελεύθερη εποχή. Οσοι επιχειρούν να οικοδομήσουν το παρόν καθ’ ομοίωση του παρελθόντος ανακαλύπτουν ότι δεν είναι επαρκώς εξοπλισμένοι απέναντι στις προκλήσεις του μέλλοντος. Οπως έγραψαν ο Μοχάμεντ Ελ-Εριάν και ο Μάικλ Σπενς, χρειαζόμαστε νέα πρότυπα ανάπτυξης, οικονομικής διαχείρισης σε εθνικό επίπεδο και συνεργασίας σε διεθνές.

Ουδείς μπορεί να αρνηθεί τη σημασία που έχει η ανάδειξη νέων κέντρων ισχύος σε ολόκληρο τον κόσμο, την αυξανόμενη σημασία των υπηρεσιών και της ψηφιακής οικονομίας σε βάρος της μεταποίησης, τον διαχωρισμό ανάμεσα στους καλά και τους ανεπαρκώς εκπαιδευμένους που αντικαθιστά την παλιά αντίθεση χειρωνακτικής και μη εργασίας, καθώς και τις σοβαρές, υπαρξιακές απειλές που αντιμετωπίζει ο πλανήτης.

Εχουμε, επίσης, να κάνουμε με τεκτονικές μετατοπίσεις στη γεωπολιτική. Το πιο σημαντικό από όλα, όμως, είναι ότι ο εθνικισμός έχει αντικαταστήσει τον νεοφιλελευθερισμό ως η κυρίαρχη ιδεολογία της εποχής μας. Εάν, τα προηγούμενα 30 χρόνια, ήταν η οικονομία αυτή η οποία επέβαλε τις πολιτικές αποφάσεις, σήμερα συμβαίνει το αντίστροφο, με τη μία χώρα μετά την άλλη να μετατρέπει σε όπλο το εμπόριο, την τεχνολογία, τη βιομηχανία και τις πολιτικές περί ανταγωνισμού. Η οικονομική πρακτική του αμοιβαία επωφελούς εμπορίου έχει αντικατασταθεί από το δόγμα του «εγώ κερδίζω και εσύ χάνεις», καθώς τα κινήματα του τύπου «πρώτα η Αμερική», «πρώτα η Κίνα», «πρώτα η Ρωσία» και «πρώτα η φυλή μου» απειλούν να μας βυθίσουν σε μια γεωπολιτική του εμείς ενάντια σε αυτούς, του «πρώτα και αποκλειστικά η χώρα μου».

Ελάχιστοι μπορούν να επωφεληθούν από αυτό τον κατακερματισμό, ενώ σχεδόν παντού οι ανισότητες εντείνονται. Οι δε κίνδυνοι από αυτή τη μονομέρεια πολλαπλασιάζονται διαρκώς: Η απειλή ενός νομισματικού και δημοσιονομικού στραγγαλισμού – και μιας παγκόσμιας ύφεσης – από τη στιγμή που η μία χώρα μετά την άλλη συσφίγγει τη δική της νομισματική και δημοσιονομική πολιτική, χωρίς να δείχνει παρά ελάχιστο ενδιαφέρον στις συνέπειες ενός πιθανού ντόμινο. Οι χαμένες θέσεις εργασίας και η χαμένη ευημερία – όπως και η περισσότερη φτώχεια – είναι το αντίτιμο που θα πληρώσουμε στην περίπτωση που εκείνες ακριβώς οι χώρες οι οποίες δημιούργησαν τους διεθνείς θεσμούς προκειμένου να προάγουν τη συνεργασία, τώρα συμπεριφέρονται διαφορετικά και αρνούνται τη συνεργασία.

Τα λάθη του παρελθόντος μας έχουν αναγκάσει να κάνουμε αυτό το γεμάτο ανωμαλίες ταξίδι. Ομως, εάν τελικώς η διεθνής ηγεσία και συνεργασία αρθούν στο ύψος των περιστάσεων, μπορούμε να οδηγήσουμε τον κόσμο μας προς ένα πιο ασφαλή προορισμό.

Ο Γκόρντον Μπράουν ήταν πρωθυπουργός του Ηνωμένου Βασιλείου και ηγέτης του Εργατικού Κόμματος της Βρετανίας (2007-2010) ενώ προηγουμένως (1997-2007) ήταν υπουργός Οικονομικών στην κυβέρνηση του Τόνι Μπλερ