«Δεν φοβάμαι ότι {LF}οι πιο ψαγμένες εκθέσεις {LF}θα αποθαρρύνουν {LF}το κοινό»

Αναζήτησα τη Συραγώ Τσιάρα με το βλέμμα μέσα στη μεγάλη σάλα του Agora Select και την εντόπισα να έχει επιλέξει ένα ήσυχο τραπέζι προς την πλευρά της Πινακοθήκης, παρά το γεγονός ότι το εμβληματικό κτίριο που αποτελεί το νέο της «σπίτι» δεν είναι ορατό από το παράθυρο, καθώς κρύβεται από το ογκώδες υπό ανακαίνιση Χίλτον. Λίγες στιγμές αργότερα καθόμουν απέναντι στη μόλις τεσσάρων μηνών διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης, κι εκείνο που συνειδητοποίησα και μοιράστηκα μαζί της αμέσως ήταν ότι ίσως ήταν η πρώτη φορά που το όνομά της συνοδευόταν από έναν μόνο τίτλο. Ως τώρα οι ιδιότητές της αποτελούσαν πονοκέφαλο για τους δημοσιογράφους καθώς το 2019 επί παραδείγματι είχε βρεθεί παράλληλα να διατελεί από αναπληρώτρια διευθύντρια του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης και του Πειραματικού Κέντρου Τεχνών του MOMus και επικεφαλής στην Μπιενάλε Θεσσαλονίκης έως μεταβατική συνδιευθύντρια του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης και εθνική επίτροπος στην Μπιενάλε της Βενετίας, ενώ και σε άλλες περιόδους της καριέρας της έχει βρεθεί σε περισσότερες από μία επιτελικές θέσεις. Πώς είναι η ζωή της πλέον με μόνο ένα καρπούζι κάτω από τη μασχάλη; «Την πάτησα κι εγώ, όπως κι εσείς», λέει γελώντας. «Νόμιζα ότι η Εθνική Πινακοθήκη είναι ένα πράγμα και ανακάλυψα ότι είναι πολύ περισσότερα. Αστειεύομαι. Γνώριζα ότι είναι ένας πολυδιάστατος ενιαίος οργανισμός, αλλά είναι τόσο μεγάλος που σίγουρα πρέπει να του αφοσιωθείς. Δεν χωράνε παράλληλοι δρόμοι, προς το παρόν τουλάχιστον», συνεχίζει η ιστορικός τέχνης που γεννήθηκε πριν από 54 χρόνια στη Λάρισα.

Η είδηση ότι είναι εκείνη που διαδέχεται τη Μαρίνα Λαμπράκη – Πλάκα έμοιαζε με βότσαλο που τάραξε τα νερά μιας ήσυχης επί 30 χρόνια λίμνης. Το όνομά της δεν ήταν από εκείνα που εμφανίζονταν στα πηγαδάκια και τις σελίδες των εφημερίδων ως επικρατέστερα για τη θέση. Κι όταν έγινε γνωστό πως τελικώς είναι η νέα διευθύντρια αρκετοί είδαν στο πρόσωπό της μία ιστορικό τέχνης που θα φέρει τον αέρα ανανέωσης, τον οποίο είχε ανάγκη το μουσείο. Αλλοι μίλησαν για ένα στέλεχος χαμηλών τόνων που αγαπά την ομαδική δουλειά και τις συνέργειες. Χωρίς βεβαίως να λείψουν και οι φωνές που τη χαρακτήριζαν ως αριβίστρια που αλλάζει με ευκολία πολιτική τοποθέτηση κι από αρεστή του ΣΥΡΙΖΑ, που την επέλεξε ως άνθρωπο – κλειδί για να ανοίξει το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, τάχθηκε στο πλευρό της Νέας Δημοκρατίας, εξού και η τοποθέτησή της φέρει την υπογραφή της παρούσας κυβέρνησης. «Διασκέδασα διαβάζοντας όλα αυτά. Ξέρω πολύ καλά τι είμαι, όπως ξέρω και ότι οι άνθρωποι μπορούν να συνεργάζονται ανεξάρτητα από τις πολιτικές τους πεποιθήσεις. Να σας πω σε τι πιστεύω; Στην εργατικότητα, το ήθος και την αποτελεσματικότητα και όχι στις ιδεολογικές ταμπέλες. Θα ήμουν αχάριστη, όμως, αν δεν παραδεχόμουν ότι οι περισσότερες αντιδράσεις ήταν εξαιρετικά θετικές, γεγονός που μου έδωσε μεγάλη δύναμη. Οπως θα ήταν και ψέμα να πω ότι δεν υπήρχαν και σχόλια που με πλήγωσαν, αλλά ευτυχώς πάσχω από επιλεκτικό αλτσχάιμερ. Οσα με ενοχλούν δεν τα αφήνω να αλλοιώσουν τη συνολική εικόνα», απαντά ψύχραιμα, χωρίς να αφήνει στον συνομιλητή της αίσθηση πικρίας ή θυμού.

Οι πολιτικοί χρωματισμοί μπορεί να την αφήνουν αδιάφορη, όπως και η μομφή ότι εξαργύρωσε το άνοιγμα του ΕΜΣΤ με τη θέση στην Πινακοθήκη – «ας δουν το βιογραφικό μου για να διαπιστώσουν τι άλλο έχω κάνει στη ζωή μου» -, όμως παραδέχεται πως υπάρχει και για την ίδια ένα «αγκάθι». Κι αυτό είναι το γεγονός ότι ανέλαβε το τιμόνι της Πινακοθήκης όχι κατόπιν διαγωνισμού, αλλά με διορισμό. «Αν πω ότι δεν με απασχόλησε θα ήταν ψέμα, διότι έχω ταχθεί υπέρ των διαγωνισμών. Πώς αποδέχομαι την αντίφαση; Πρώτον, ο εν ισχύι νόμος της Πινακοθήκης προβλέπει τον διορισμό του διευθυντή από τον εκάστοτε υπουργό Πολιτισμού. Δεύτερον, δεν γίνονται όλα στη ζωή με τον ιδεατό τρόπο. Το ελαφρύ αυτό πλήγμα το κρατάω. Προχωράμε και βλέπουμε αν αυτή η επιλογή θα δικαιωθεί από τον χρόνο. Εγώ πάντως θα βάλω τα δυνατά μου να γίνει η δουλειά όσο το δυνατόν καλύτερα για όσους με επέλεξαν και προς όσους απευθύνεται η Εθνική Πινακοθήκη».

Δέκα ημέρες μετά τον θάνατο της Μαρίνας Λαμπράκη – Πλάκα – αν και η απόφαση του διορισμού της είχε ληφθεί μήνες πριν – ανακοινώθηκε πως αναλαμβάνει τα ηνία του μουσείου και μια ματιά μόνο στις εκθέσεις που έχει διοργανώσει την τελευταία εικοσαετία, οι οποίες σε πολύ μεγάλο ποσοστό χαρακτηρίζονται από τον πολιτικό – κοινωνικό προσανατολισμό τους, ήταν σαφές πως η Πινακοθήκη θα άλλαζε σελίδα. Κάτι που επιβεβαιώθηκε με την ανακοίνωση του οράματος και του προγραμματισμού της επισήμως στις 31 Οκτωβρίου. Η μετατόπιση του εκθεσιακού προγράμματος είναι σαφής: από τα μεγάλα διεθνή ονόματα, τους δημιουργούς προηγούμενων αιώνων και τα μονοθεματικά αφιερώματα, που αποτελούσαν τον κορμό των επιλογών της τέως διευθύντριας και είχαν μεγάλη αποδοχή από το κοινό, σε ομαδικές εκθέσεις που θα ανοίγουν διάλογο με τα σύγχρονα ρεύματα σκέψης και θα περιλαμβάνουν ποικίλες καλλιτεχνικές εκφάνσεις.

«Οι επιλογές αυτές σχετίζονται και με τις εποχές. Η Μαρίνα Λαμπράκη – Πλάκα ξεκίνησε σοφά μια στρατηγική με εκθέσεις – κράχτες για να εξασφαλίσει την αποδοχή και τη δημοφιλία της Πινακοθήκης, αλλά έκανε και εκθέσεις που είχαν έρευνα, δουλεμένες με επιστημονική επάρκεια. Τώρα βρισκόμαστε σε μια άλλη εποχή. Δεν φοβάμαι ότι κάποιες πιο ψαγμένες ερευνητικά ή επιμελητικά εκθέσεις θα αποθαρρύνουν το κοινό. Πιστεύω ότι θα πάμε ακόμη καλύτερα. Οι θεματικές εκθέσεις, άλλωστε, δεν αποκλείουν τα μεγάλα ονόματα, απλώς δεν είναι αυτό με το οποίο θέλω να βγούμε μπροστά. Με ενδιαφέρει η ώσμωση, αλλά δεν αποκλείω και τα μονοθεματικά αφιερώματα», υποστηρίζει η Συραγώ Τσιάρα, που δεν άφησε τον εαυτό της να αποθαρρυνθεί από τη σκέψη ότι διαδέχεται μια προσωπικότητα όπως η Μαρίνα Λαμπράκη – Πλάκα, η οποία άφησε πολύ έντονο το αποτύπωμά της στο μουσείο. «Πήγα να φοβηθώ, αλλά είπα μέσα μου “Μην είσαι ανόητη, όλοι είμαστε ανεπανάληπτοι”. Η Μαρίνα ήταν μια εμβληματική προσωπικότητα και δεν έχει κανείς λόγο να συγκριθεί μαζί της. Θα κρατήσω τα θετικά της: την αγάπη της να φέρει την τέχνη κοντά στον κόσμο, όπως επίσης το πάθος της και τη γλαφυρότητα στην περιγραφή των έργων τέχνης».

Στο μεταξύ τα πιάτα έχουν σερβιριστεί και κοινή συναινέσει έχουμε αποφασίσει ότι δεν θα πιούμε κρασί ώστε να μπορέσουμε να ανταποκριθούμε στις υπόλοιπες υποχρεώσεις της ημέρας. Κι ενώ η συζήτηση έχει αρχίσει να περιστρέφεται στη διαδρομή της μέχρι να φτάσει στην Εθνική Πινακοθήκη, τη ρωτώ αν είχε φανταστεί ως έφηβη – όταν η μοναδική της επαφή με έργα τέχνης ήταν η τμηματική παρουσίαση της Συλλογής Κατσίγρα στο ισόγειο του δημαρχείου της πόλης (τότε δεν υπήρχε το ομώνυμο μουσείο στη Λάρισα) – ότι θα βρισκόταν στη θέση που κατέχει σήμερα. «Οχι βέβαια. Μέχρι και που έκανα το μεταπτυχιακό μου το μυαλό μου έφτανε μέχρι τη Δημοτική Πινακοθήκη της Λάρισας, διότι εκείνη ήξερα. Και φανταζόμουν ότι μπορώ να εργαστώ εκεί, όχι να τη διευθύνω. Η Εθνική Πινακοθήκη ήταν εντελώς εκτός της ακτίνας μου διότι μέχρι πολύ πρόσφατα δεν μπορούσα καν να σκεφτώ ότι θα έφευγα από τη Θεσσαλονίκη. Ακόμα και πριν από τέσσερα χρόνια που είχα έρθει στην Αθήνα για το άνοιγμα του ΕΜΣΤ, ήμουν πεπεισμένη ότι είναι κάτι προσωρινό και ότι θα επέστρεφα στη βάση μου».

«Θα γίνεις πρύτανης;»

Οταν πέρασε το κατώφλι του μεγάρου της Πινακοθήκης δεν είχε «μπει στο κοστούμι της διευθύντριας» – κάποιες φορές αισθάνεται ακόμη και τώρα να μην το έχει φορέσει, όπως λέει – και η θερμή υποδοχή των συναδέλφων της ήταν εκείνη που την έκανε να αισθανθεί οικεία. «Η πρώτη μου σκέψη ήταν ότι δεν ζουν οι γονείς μου να χαρούν αυτή τη στιγμή», θυμάται, αλλά ταυτοχρόνως η συγκίνησή της είναι τόσο έντονη που επιβάλλει μια μικρή διακοπή στη συζήτηση. «Ο μπαμπάς μου ήταν ένας περήφανος αυτοδημιούργητος άνθρωπος, παραγωγός και έμπορος φρούτων και ξηρών καρπών. Οταν του είπα ότι θέλω να κάνω μεταπτυχιακό στην Ιστορία της Τέχνης στην Αγγλία δεν ήξερε περί τίνος πρόκειται και με ρώτησε: “Δεν μου λες, κορίτσι μου, να τα ξοδέψω αυτά τα δύο εκατομμύρια δραχμές. Τουλάχιστον θα γίνεις πρύτανης;”».

Πρύτανης μπορεί να μην έγινε – ακόμη τουλάχιστον – αλλά μέχρι να καθίσει στην καρέκλα της διευθύντριας ενός από τα σημαντικότερα και μεγαλύτερα ελληνικά μουσεία πέρασε ως διδάσκουσα από διαφορετικές βαθμίδες της εκπαίδευσης, ξεκινώντας ως αναπληρώτρια καθηγήτρια σε σχολεία της Θεσσαλονίκης, του Κιλκίς και της Λάρισας και φτάνοντας ως το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. «Οταν ήμουν μικρότερη πίστευα ότι θα με κέρδιζε η ακαδημαϊκή καριέρα, αλλά τελικά επικράτησε αγάπη μου για την τέχνη. Αφησα τη Μέση Εκπαίδευση, στην οποία εργάστηκα για τρία – τέσσερα χρόνια, όταν πήρα υποτροφία για να κάνω τη διδακτορική μου διατριβή. Με ρώτησαν οι μαθητές μου για ποιον λόγο φεύγω και τους απάντησα επειδή θέλω να μελετήσω τα δημόσια γλυπτά. “Και θα μας αφήσετε γι’ αυτά τα άψυχα αντικείμενα;”, μου είπαν. Στην αρχή τα έχασα. Μετά τους είπα: “Δεν σας συγκρίνω, αλλά θέλω πολύ να κάνω αυτή την έρευνα”. Για να με αποχαιρετήσουν μου έφτιαξαν κι ένα βιβλιαράκι με τις αναμνήσεις τους από εκείνη τη χρονιά. Το έχω ακόμη. Δεν έφυγα από το σχολείο επειδή δεν μου άρεσε αυτή η δουλειά. Αντιθέτως μου άρεσε πάρα πολύ. Η τέχνη όμως μου άρεσε περισσότερο. Πάντα όταν ερχόταν η ώρα να επιλέξω κρατούσα την τέχνη, την επιμελητική πρακτική, τη δουλειά στο μουσείο».

Σχεδόν τα πιάτα έχουν αδειάσει και η κουβέντα έχει χαλαρώσει με αρκετό χιούμορ που είναι όπως λέει το μεγάλο της όπλο, όπως και ο αυτοσαρκασμός. «Δεν θέλω να πάρω πολύ σοβαρά τον εαυτό μου. Είναι πολύ σημαντικό αυτό που έχω αναλάβει. Το χιούμορ βοηθάει για να μη χαθεί το μέτρο και πάρουν τα μυαλά αέρα». Στο τραπέζι και ενώ η συζήτηση περιστρέφεται γύρω από θέματα που έχουν ως επίκεντρο τη γυναίκα και τη θέση της στον χώρο της τέχνης και της κοινωνίας φτάνουμε στο #ΜeΤoo και τη ρωτώ αν στη διαδρομή της έχει έρθει αντιμέτωπη με ανάλογα περιστατικά. «Με την παρενόχληση βρέθηκα αντιμέτωπη σε ηλικία 7 ετών από άτομο του σχολικού μου περιβάλλοντος. Πήγαινα Β’ Δημοτικού. Μίλησα στους γονείς μου την ίδια μέρα και ο πατέρας μου αντέδρασε άμεσα. Eκανε καταγγελία στην αστυνομία. Μόλις έγινε γνωστή η υπόθεση εμφανίστηκαν περί τα 15 κοριτσάκια από τη γειτονιά που ανέφεραν ανάλογα περιστατικά. Η οικογένειά μου υπήρξε πολύ υποστηρικτική, διότι ας μην ξεχνάμε ότι μιλάμε για την ελληνική επαρχία του 1975, όπου επικρατούσε ο φόβος για το τι θα πει ο κόσμος. Η υπόθεση κατάληξε σε δίκη και καταδίκη αυτού του ανθρώπου. Φοβάμαι όμως ότι η παρενόχληση και κακοποίηση γυναικών και παιδιών ήταν ευρύτατα διαδομένη, ίσως και περισσότερο από όσο σήμερα, διότι τώρα δεν υπάρχει η σεξουαλική καταπίεση που υπήρχε πριν από 50 χρόνια».

Η πολιτική ταυτότητα

Η διακοπή μετά από αυτή την απρόσμενη αποκάλυψη είναι απαραίτητη. Ενα ποτήρι κρασί επιβάλλεται για να αποφορτιστεί η ατμόσφαιρα. Πιάνουμε ένα άλλο νήμα, ενώ το ευγενικό προσωπικό του εστιατορίου μας προσφέρει λικέρ μαστίχα και πανακότα. Δεδομένου ότι πολύς λόγος έγινε για την πολιτική της ταυτότητα, θα ήθελε να ξεκαθαρίσει το τοπίο; «Θα έλεγα ότι είμαι κοντά στη σοσιαλδημοκρατία. Με ενδιαφέρει μια πολιτεία που λειτουργεί για το δημόσιο συμφέρον, που είναι συμμετοχική και σέβεται τα δικαιώματα των πολιτών. Δεν είμαι σίγουρη ότι αυτό που περιγράφω έχει ταυτότητα, ούτε κομματική, ούτε πολιτική. Σήμερα δεν αισθάνομαι ταύτιση με κάποιον συγκεκριμένο πολιτικό χώρο». Αν, δηλαδή, της προτεινόταν μια εκλόγιμη θέση σε ένα ψηφοδέλτιο επικρατείας στις επερχόμενες εκλογές τι θα απαντούσε; Σκύβει σχεδόν συνωμοτικά προς το μέρος μου και μου λέει χαμηλόφωνα: «Πριν από τέσσερις μήνες έγινα διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης. Δεν το αλλάζω με τίποτα».