Μπέρτολτ Μπρεχτ (Δ΄)

Πριν από 49 χρόνια, στο πρώτο τετράμηνο της κριτικής μου καριέρας, μέσα στις συμπληγάδες της δικτατορίας, η Αννα Συνοδινού, εξόριστη από το Εθνικό Θέατρο, τολμά να ανεβάσει Μπρεχτ που η δικτατορία ανεχόταν τα έργα του και τα χρησιμοποιούσε ως ένδειξη ότι δεν υπάρχει λογοκρισία. Εγραψα σε αυτή τη σειρά – αναφορά στα έργα του πως η Ελλάδα δεν είδε περισσότερο Μπρεχτ από ό,τι στα δίσεκτα έτη της δικτατορίας. Ετσι η Συνοδινού, που είχε ήδη δοξαστεί στην Επίδαυρο στην «Αντιγόνη» του Σοφοκλή, φιλμάρει την αρχαία αυτή τραγωδία και την απολαμβάνει πια και το τελευταίο χωριό της χώρας.

Η Συνοδινού, μαζί με τον άλλο εξόριστο από το Εθνικό, σκηνοθέτη Αλέξη Σολομό και τον επίσης εξόριστο Θάνο Κωτσόπουλο, ανεβάζουν την «Αντιγόνη» του μεγάλου επαναστάτη θεατρανθρώπου Μπρεχτ. Εγραφα τότε στην κριτική μου (Φεβρουάριος 1973): «Ο τίτλος του έργου δεν είναι απλά «Αντιγόνη», και δεν είναι πρωτότυπο έργο του Μπρεχτ, είναι «διασκευή στα καθ’ ημάς». Ο ποιητής κράτησε το μεγαλύτερο μέρος του κειμένου, και μάλιστα στην κλασική μετάφραση στα γερμανικά του Χαίντερλιν, και παρενέβαλε δικούς του στίχους που έκαναν το κείμενο πιο προσιτό στο κοινό του ή εναργέστερες κάποιες σύγχρονες απόψεις του μύθου.

Παράσταση «μοντέλο»

Το έργο παίχθηκε για πρώτη φορά το 1948 στην Ελβετία. Ο Μπρεχτ έχει γράψει εξαντλητικά σχόλια για αυτό το εγχείρημα. Πρώτα – πρώτα, η πρόθεση ήταν καθαρά πειραματική και αφορούσε περισσότερο στον τρόπο που θα παρουσιαζόταν. Ο Μπρεχτ θέλησε να δοκιμάσει μια παλιά φόρμα για να διαπιστώσει κατά πόσον αντέχει να αποτελέσει ένα πεδίο εφαρμογής των αντιλήψεών του για την εκφραστική του σύγχρονου θεάτρου. Η παράσταση αυτή της Ελβετίας θεωρήθηκε ένα “μοντέλο”, ένα πρότυπο, όχι το κείμενο. Πρέπει να το ξεκαθαρίσουμε από μιας αρχής, η παράσταση ολόκληρη είναι ένα “μοντέλο”, δηλαδή και το κείμενο και η υπόκριση και η κίνηση και τα κοστούμια και τα σκηνικά και ο φωτισμός και τα αντικείμενα της σκηνής. Θα λέγαμε πως στοιχεία του μοντέλου πλέον είναι και τα σχόλια του Μπρεχτ και του Νέερ και οι φωτογραφίες της παράστασης που εκδόθηκαν. Ο Μπρεχτ σαφώς μιλάει για μια “κατασκευή” και δέχεται πως η επανάληψή της ή η μίμησή της στο μέρος ή στο όλον πιθανόν να καταλήξει σε αποτυχία.

Θα πρέπει να γνωρίζουμε ποιες ήταν οι προθέσεις, όταν κατασκεύαζε το μοντέλο της “Αντιγόνης”. Στόχος του, βέβαια, ήταν ένα κοινό εργατών. Σ’ αυτούς τους εργάτες απευθυνόμενος λέγει στον πρόλογο πως “θα παρουσιάσει ένα έργο άγνωστο”. Το έργο ήταν άγνωστο και στο προχιτλερικό, και όχι μόνο στο μεταχιτλερικό, προλεταριάτο. Οι εργάτες δεν είχαν ποτέ, γιατί δεν τους έδωσαν, κλασική, ελληνική μάλιστα, κουλτούρα, ούτε βλέπανε, και όταν παιζόταν, Σοφοκλή. Ο Μπρεχτ, λοιπόν, μετασκευάζει ένα κλασικό έργο για να το κάνει προσιτό σε ένα άμαθο κοινό. Αυτό είναι το πρώτο εγχείρημα. Μέσα στην τέλεια φόρμα του Σοφοκλή βρήκε εκείνα τα στοιχεία που κάνουν ένα μήνυμα μεταδόσιμο. Και ξέρουμε πως ο Μπρεχτ στο μόνο πράγμα που συμφωνούσε με τον Αριστοτέλη ήταν πως από τα μέρη του δράματος “μέγιστον πάντων” είναι ο μύθος.

Μύθος και ιδεολογία

Πήρε, λοιπόν, τον μύθο της “Αντιγόνης”, άφησε, γιατί τον ενοχλούσε, το ήθος των προσώπων και τους άλλαξε τη διάνοιαν, ανακάτεψε τη λέξιν του Χαίντερλιν με τη δική του, αγνόησε το μέλος και τροποποίησε την όψιν. Οι κάποιες παρεμβάσεις του στον μύθο και την πλοκή του εξυπηρετούσαν τη διάνοιαν των χαρακτήρων ή, για να μιλήσουμε τη γλώσσα του Μπρεχτ, ο μύθος τροποποιήθηκε τόσο, όσο χρειαζόταν για να φανερωθεί η ιδεολογία των χαρακτήρων. Ο Μπρεχτ οραματιζόταν ένα θέατρο μαζών σαν το αρχαίο, ένα λαϊκό θέατρο σε μια χώρα που οι θεατές θα είναι συνειδητοί μετέχοντες στα κοινά πολίτες. Το μοντέλο της “Αντιγόνης” είναι ένα τέτοιο πείραμα. Ο ποιητής πιστεύει πως ο Σοφοκλής, αν ζούσε σήμερα, έτσι θα κατασκεύαζε το έργο του, αφού θα έπρεπε να “διδάξει” ένα λαϊκό κοινό υπεύθυνο και ενήμερο για τα προβλήματά του. Οι απλουστεύσεις του, οι “λεζάντες”, όπως λέει, κάτω από τις φωτογραφίες, είναι αναγκαίες για να καλυφθεί το κενό της κουλτούρας που επισώρευσε η ιστορία πάνω στις μεγάλες μάζες.

Ποιες ήταν οι αντιδράσεις στο πείραμα Μπρεχτ δεν μας ενδιαφέρουν εδώ. Εκείνο που μας απασχολεί είναι ποιες μπορεί να είναι οι αντιδράσεις του ελληνικού κοινού, που ξέρει την “Αντιγόνη” από το σχολείο (όπως την ξέρει), που έχει κατακλύσει κατά καιρούς την Επίδαυρο, το Ηρώδειο, τη Δωδώνη και τον Λυκαβηττό, που έχει δει ακόμα και τη φιλμαρισμένη “Αντιγόνη” της κ. Συνοδινού. […] Το μοντέλο της “Αντιγόνης” είναι ανοιχτό. Ο Μπρεχτ εξυπηρέτησε με αυτό μια συγκεκριμένη ανάγκη, σε μια συγκεκριμένη ιστορική ώρα. Ο κ. Σολομός και η κ. Συνοδινού θα μπορούσαν, αν ήθελαν, να φτιάξουν το δικό τους μοντέλο της “Αντιγόνης”, όπως έκανε το “Λίβινγκ Θήατερ”.

Κείμενα που αλλάζουν

Το εγχείρημα του Μπρεχτ ΤΩΡΑ σε μας δεν έχει νόημα, όπως δεν θα είχε νόημα ΤΩΡΑ στη Γερμανία ή στη Βραζιλία. Τα έργα του Μπρεχτ δεν είναι πάγια κείμενα, αλλάζουν με την ιστορία. Απόδειξη πως τρία χρόνια μετά την πρώτη παράσταση ο Μπρεχτ άλλαξε πρόλογο. […] Μια παράσταση Μπρεχτ είναι μια ευθύνη. Ευτυχώς ο ποιητής έχει καταστίξει τα κείμενά του με σχόλια και δεν επιτρέπεται σε κανέναν, χωρίς να τιμωρηθεί, να τα αγνοεί. Αν το κάνει, προδίδει τον ποιητή. Και πρώτα η μετάφραση. Είπαμε ήδη πως ο Μπρεχτ κράτησε τη μετάφραση του Χαίντερλιν. Είχε γι’ αυτό λόγους καθαρά αισθητικούς, όχι φιλολογικούς. Το κείμενο του μεγάλου ποιητή έχει μια φόρμα, μια αντίληψη για τη γλώσσα, το δικό του ρυθμικό περπάτημα. Ηδη απαρχαιωμένα για τον Μπρεχτ. Κρατώντας το και παρεμβάλλοντας τις σύγχρονες διαλεκτικές του “σφήνες” δημιουργεί την πολυπόθητη “απόσταση”. Το κείμενο λειτουργεί σε δύο επίπεδα και τα δύο επίπεδα ακούγονται καθαρά στα γερμανικά. Αυτό συντελεί στην κινητοποίηση του θεατή, στην ενεργό συμμετοχή του και στη συνέχεια στην αντικειμενική “στάση” του απέναντι στα ιστορούμενα. Δεν μετέχει παθητικά, κρίνει».