Η δίκη μιας καταστροφής

Τέτοιες μέρες πριν από 100 χρόνια δικάστηκαν και εκτελέστηκαν με την κατηγορία της εσχάτης προδοσίας πέντε πολιτικοί και ένας στρατιωτικός ως υπαίτιοι για τη Μικρασιατική Καταστροφή.

Η δίκη (με οκτώ κατηγορουμένους) άρχισε την 31η Οκτωβρίου 1922 και αμέσως μετά την ετυμηγορία του δικαστηρίου, στις 15 Νοεμβρίου, οι έξι εκτελέστηκαν.

Εμεινε στην Ιστορία ως «η Δίκη των Εξι».

Το «υπαίτιοι» εμπεριέχει ασφαλώς μια μεγάλη υπερβολή. Το ίδιο και η κατάληξη.

Οι καταδικασθέντες είχαν κυβερνήσει την Ελλάδα και διηύθυναν την πολεμική προσπάθεια στη Μικρά Ασία το διάστημα 1920-1922 – τα δύο χρόνια δηλαδή που οδήγησαν στη Μικρασιατική Καταστροφή.

Αλλά δεν ήταν προδότες, ούτε έδρασαν με δόλο για να ηττηθεί ο στρατός, και η δικαστική διαδικασία που τους οδήγησε στο εκτελεστικό απόσπασμα έμοιαζε περισσότερο με παρωδία.

[Μια περιγραφή της δίκης στο Ι. Δασκαρόλης, Η «δίκη των Εξι»: ένας ενδικοφανής φόνος, «ΤΑ ΝΕΑ», 31/10.]

Την ίδια στιγμή όμως οι Εξι (αλλά όχι μόνο αυτοί…) ήταν καταφανώς άφρονες οπαδοί της δυναστείας και καταστροφικά εμπαθείς απέναντι στον Βενιζέλο και τον βενιζελισμό.

Μαζί με χιλιάδες άλλους ανεγκέφαλους τραγουδούσαν στις εκλογές του Νοεμβρίου 1920 «εμείς τον θέλουμε και θα τον φέρουμε/ τον βασιλιά, τον βασιλιά, τον βασιλιά…». Κέρδισαν οριακά και τον έφεραν – με τα γνωστά αποτελέσματα…

Καλώς ή κακώς, πρέπει να δεχθούμε ότι υπάρχουν στιγμές που οι λαοί ανοηταίνουν συλλογικά. Και έναν ανόητο λαό προφανώς θα τον εκφράσουν ανόητοι πολιτικοί. Δεν χρειάζονται ιδιαίτερες εξηγήσεις.

Ούτε είναι απαραίτητο άλλωστε να θυμίσω πως μόλις πριν από οκτώ χρόνια συζητούσαμε σοβαρά αν θα κάνουμε στη Μέρκελ μια πρόταση που «δεν θα μπορέσει να αρνηθεί» και θα καταργήσουμε τα Μνημόνια «με έναν νόμο και ένα άρθρο» για λόγους «αξιοπρέπειας του ελληνικού λαού».

Υπήρξαν δηλαδή άνθρωποι που πίστεψαν ότι η εφαρμογή ή μη του Μνημονίου ήταν εκλογικό ζήτημα. Πάλι καλά που αυτή τη φορά δεν είχαμε νεκρούς.

Αλλά φυσικά αν φτάναμε κάθε φορά να εκτελούμε τους ανίκανους και άφρονες πολιτικούς θα χρειαζόμασταν όχι ένα αλλά καμιά εκατοστή Α’ Νεκροταφεία. Ευτυχώς οι ευθύνες αποδίδονται πλέον με πολύ πιο ήπιο και θεσμικό τρόπο.

Υποθέτω όμως πως στις συνθήκες εκείνης της εποχής ένα εθνικό δράμα και μια ανθρώπινη τραγωδία δεν γινόταν να ξεπεραστούν με μια συζήτηση προ ημερησίας διατάξεως στη Βουλή.

Η δίκη και η εκτέλεση των Εξι ήταν καταφανώς μια πράξη σκοπιμότητας αλλά ταυτοχρόνως μια πράξη καθαρτήρια στην εθνική συγκυρία. Θα έλεγα μια επιλογή σχεδόν αναπόφευκτη στο πλαίσιο μιας συγκεκριμένης εποχής.

Διότι τελικά αυτό που ουσιαστικά δικάστηκε δεν ήταν μια προδοσία. Αλλά μια καταστροφή.

Η οποία προέκυψε (μεταξύ άλλων) από την αδυναμία εκτίμησης και αξιολόγησης ενός συσχετισμού μεταξύ του βουλόμενου και του εφικτού. Είτε από αντιβενιζελικό μικροκομματικό φανατισμό, είτε από εθελοτυφλία, είτε από απλή ασχετοσύνη, τα έκαναν σαν τα μούτρα τους.

Δεν ήταν φυσικά οι μόνοι που βαπτίστηκαν στο κλίμα του Διχασμού.

Και ο Ελευθέριος Βενιζέλος είχε φανατισμούς, πείσματα και υπέρμετρη εμπιστοσύνη στην «ισχυρή βούληση» – ιδίως τη δική του… Αλλά διέθετε ταυτοχρόνως μια έμφυτη αίσθηση ρεαλισμού που συνήθως του επέτρεπε να διεκδικεί το εφικτό.

Είχα πάντα την απορία πώς ένας επαρχιώτης δικηγόρος από ένα μακρινό νησί της Μεσογείου που ούτε είχε σπουδάσει, ούτε είχε ζήσει ποτέ στο εξωτερικό, χωρίς ευρύτερες πολιτικές παραστάσεις ή διασυνδέσεις, κατόρθωνε να ενσωματώνεται με τόση φυσικότητα στο διεθνές σύστημα της εποχής του. Υποθέτω πως λέγεται ταλέντο.

Αντιθέτως η ηγεσία του «αντιβενιζελισμού» που κατέληξε στο Γουδί ήταν (θεωρητικά τουλάχιστον) πολύ πιο κοσμοπολίτικη, πιο σπουδασμένη, πιο μπασμένη στη διεθνή διπλωματία, ακόμα και πιο ενήμερη.

Προφανώς όμως ήταν άνθρωποι μικρονοϊκοί, επαρμένοι σαν τον βασιλιά του οποίου οργάνωσαν την επιστροφή, και σίγουρα τους έλειπε το ταλέντο. Πολιτευτές Πελοποννήσου, στην καλύτερη περίπτωση.

Ξαναλέω (για να μην παρεξηγηθώ) πως αυτός φυσικά δεν ήταν λόγος για να οδηγηθούν στο εκτελεστικό απόσπασμα. Εξηγεί όμως πειστικά την παταγώδη πολιτική αποτυχία τους, την καταστροφή που οδήγησε στην καταστροφή τους. Ο κόσμος τους είχε τελειώσει με τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Πάμε όμως στο ερώτημα της εκκίνησης, το οποίο είναι περισσότερο διαχρονικό από όσο φαίνεται.

Στη δημοκρατία δεν είναι ο λαός που επιλέγει; Ασφαλώς. Δεν επιλέγει ελεύθερα ό,τι επιθυμεί; Βεβαίως. Μπορεί να ελεγχθεί γιατί έκανε τη μια ή την άλλη επιλογή; Τυπικά όχι.

Αλλά όλες οι επιλογές έχουν συνέπειες. Και δεν έχουν όλες τις ίδιες συνέπειες απλώς και μόνο επειδή τις αποφάσισε ο ίδιος λαός.

Το 2015, ο ελληνικός λαός είχε την ευχέρεια να ακυρώσει το Μνημόνιο «με έναν νόμο και ένα άρθρο». Αλλά η συνέπεια θα ήταν η ανοιχτή χρεοκοπία και η έξοδος από το ευρώ. Δηλαδή, μια εθνική καταστροφή.

Οι εκλογές του Νοεμβρίου 1920 έβαλαν την πολιτική βάση της καταστροφής αναδεικνύοντας στη διακυβέρνηση της χώρας εκείνους που θα εκτελεστούν δύο χρόνια αργότερα.

Ουδείς αμφισβήτησε τη νομιμότητά τους, αλλά πολλοί μπορούμε να αναρωτηθούμε για τη σωφροσύνη της λαϊκής ψήφου.

Ακόμη και παραμονές των εκλογών, ακόμη και παραμονές του δημοψηφίσματος που έφερε πίσω τον Κωνσταντίνο, είχαμε διακοινώσεις των Δυνάμεων που κράδαιναν τις συνέπειες μιας τέτοιας επιλογής.

Συνεπώς οι ψηφοφόροι δεν έκαναν λάθος, ούτε μπερδεύτηκαν. Γνώριζαν ή μπορούσαν να καταλάβουν τι θα ακολουθήσει.

Αλλά φυσικά ένας υπερήφανος λαός δεν καταδέχεται ποτέ να ακούσει τι του λένε οι άλλοι. Λογικό. Τι υπερήφανος θα ήταν αν δεν έκανε του κεφαλιού του;

Μόνο που στο εδώλιο του 1922 ήταν αδύνατο να οδηγηθούν οι ψηφοφόροι του 1920. Ετσι στη θέση τους δικάστηκαν εκείνοι που εκλέχθηκαν να τους αντιπροσωπεύουν.