«Σαν να ζυγίζεις ψύλλο σε ζυγαριά για ελέφαντες»

Ο Βρετανός Ερικ Αρθουρ Μπλερ (1903-1950), γνωστός με το ψευδώνυμο Τζορτζ Οργουελ, ξεκίνησε το 1922 να υπηρετεί στην Ινδική Αυτοκρατορική Αστυνομία, από την οποία και παραιτήθηκε το 1927. Εγινε γνωστός ως συγγραφέας των μυθιστορημάτων «Η φάρμα των ζώων», το «1984», ίσως και από το «Πεθαίνοντας στην Καταλωνία». Ηταν όμως πρωτίστως δραστήριος παρατηρητής των καιρών του για τους οποίους έγραφε δοκίμια και αρθρογραφούσε. Στην Ελλάδα, όπως φαίνεται και στον παρατιθέμενο κατάλογο μεταφρασμένων δοκιμίων του, έχουν εκδοθεί τα πιο σημαντικά. Τα αντιπροσωπευτικά κείμενα του παρόντος βιβλίου, το οποίο μετέφρασε με υποδειγματικό τρόπο ο Οδυσσέας Πάππος, επέλεξε ο συγγραφέας Σταύρος Ζουμπουλάκης. Η ανθολόγηση έγινε από το τετράτομο «Collected Essays» που περιλαμβάνει το βασικό δοκιμιακό του έργο. Ο τίτλος είναι ελεύθερη μετάφραση του αγγλικού «As Ι Please», της στήλης την οποία κρατούσε από το 1943 ως το 1947 ο Οργουελ στο περιοδικό «Tribune», που υποστήριζε την αριστερή πτέρυγα του Εργατικού Κόμματος της Βρετανίας. Ο Οργουελ ήταν σοσιαλδημοκράτης, παρ’ όλο που πολλοί τον θεωρούσαν τροτσκιστή. Ανοικτό και ανεξάρτητο πνεύμα όμως όπως ήταν, ποτέ δεν βολευόταν με κομματικές ταυτίσεις, αν και πάντα είχε ενεργό συμμετοχή στα πολιτικά δρώμενα. Ως γνωστόν μάλιστα συμμετείχε το 1936 στον Ισπανικό Εμφύλιο και αρχικά μάλλον κατά τύχη παρά από επιλογή πολέμησε στο πλευρό του τροτσκιστικού κόμματος POUM. Ηταν ένας στρατευμένος διανοούμενος που ποτέ δεν κατατάχθηκε σε συγκεκριμένο στρατό. Γράφει ο ίδιος: «Ενας συγγραφέας μπορεί να ψηφίζει τους Εργατικούς το ίδιο εύκολα με οποιονδήποτε άλλον, αλλά είναι πολύ δύσκολο να πάρει μέρος στο σοσιαλιστικό κίνημα ως συγγραφέας» (σ. 291). Αν και αλλού αντιφάσκει λίγο όταν υποστηρίζει πως η περίοδος (1931-1949) που γράφει αυτά τα κείμενα, είναι περίοδος στράτευσης και όχι κριτικής. Ποτέ του όμως δεν έπαψε να είναι θιασώτης της προόδου, ακόμη και στις εποχές επικράτησης του σταλινισμού και του ναζισμού. Πιστεύει πως οι υποστηρικτές της λεγόμενης «κυκλικής ιστορίας» μισούν την ανθρώπινη ισότητα. Μα τόσο επίκαιρος;

Στα δοκίμια αυτού του βιβλίου ο Οργουελ πραγματικά γράφει για «ό,τι του κάνει κέφι», από τη λογοτεχνία και την πολιτική έως την καθημερινότητα κυρίως των αδύναμων. Η εισαγωγή στο βιβλίο με συγκινητικά, αλλά χωρίς ψήγμα «συναισθηματικού λυρισμού», κείμενα για τη ζωή στα περιβόητα πτωχοκομεία, για τις τελευταίες στιγμές των καταδικασμένων σε θάνατο, για τη ζωή των φυλακισμένων και για τον πυροβολισμό ενός ελέφαντα, γεγονότα που παρακολουθεί από κοντά, στέλνει στον αναγνώστη του το μήνυμα πως εδώ έχουμε να κάνουμε με τη Γραφή με κεφαλαία γράμματα. Ο πολυπρισματικός σχολιασμός του για συγγραφείς όπως οι Κάρολος Ντίκενς, Τολστόι, Σαίξπηρ, Ράντγιαρντ Κίπλινγκ, Ουίλιαμ Μπάτλερ Γέιτς, Μαρκ Τουέιν, Τζόναθαν Σουίφτ, Τομπάιας Σμόλετ, αλλά και οι γνώσεις του γύρω από το έργο πολλών ελάσσονων συγγραφέων, ξεφεύγει από την πεπατημένη εκθειαστική βιβλιοκρισία, την οποία και ειρωνεύεται. Οι εγκωμιαστικές κριτικές συμβάλλουν στην εξαφάνιση του μυθιστορήματος, τονίζει. Ενα πολύ καλό μυθιστόρημα μπορεί να χαθεί επειδή εγκωμιάζεται με τον ίδιο τρόπο που εγκωμιάζονται και οι ανοησίες. Γι’ αυτόν η έντιμη βιβλιοκριτική είναι δυσεύρετη, «σαν να ζυγίζεις έναν ψύλλο σε ζυγαριά για ελέφαντες» (σ. 68).

Πάντως όποιος προσπαθήσει να αποκωδικοποιήσει αν αγαπά ή μισεί συγγραφείς όπως ο Κίπλινγκ ή ο Τουέιν θα αποτύχει. Ο Οργουελ και αγαπά και μισεί ταυτοχρόνως αυτούς τους δυο και πολλούς άλλους. Ακόμη και σ’ αυτούς που αγαπά, όπως ο Ντίκενς, δεν διστάζει να αναδεικνύει τις αντιφάσεις τους. Μάλλον πιο σωστό θα ήταν να γράψω πως τους αγαπά επειδή έχουν αντιφάσεις και πολύπλοκη σκέψη. Ενώ επιμένει στα κοινωνικοπολιτικά μηνύματα που στέλνουν μικροί και μεγάλοι συγγραφείς, διαχωρίζει την πολιτική ηθική κρίση από την αισθητική απόλαυση. Ετσι δεν εναντιώνεται στη μεταπολεμική βράβευση του φασίστα Εζρα Πάουντ, επιμένοντας πως η μη συγχώρεση της πολιτικής του καριέρας δεν σημαίνει πως δεν ήταν καλός συγγραφέας. Αλλά παρ’ όλα αυτά υποστηρίζει με σθένος πως «οι πολιτικές και θρησκευτικές πεποιθήσεις ενός συγγραφέα δεν είναι κάτι ασήμαντο, που μας προκαλεί θυμηδία, αλλά κάτι που σημαδεύει ανεξίτηλα ακόμη και τη μικρότερη λεπτομέρεια του έργου τους» (σ. 281). Οσον αφορά τη σχέση λογοτεχνίας και Αριστεράς, αλλά και λογοτεχνίας και πολιτικής γενικότερα, με διορατικότητα διακρίνει πως την χαρακτηρίζει το κυνήγι των διανοούμενων. Οι επιστήμονες και οι διανοούμενοι σύμφωνα με αυτήν την Αριστερά και αυτήν την Πολιτική είναι καλύτερα να κλείνονται στα αντικείμενά τους και να μην ασχολούνται με ζητήματα που δεν «κατανοούν». Βεβαίως γι’ αυτόν οι πολιτικοί χαρακτηρίζονται από την αγραμματοσύνη τους, η οποία τους οδηγεί στο κυνήγι κατά της ελεύθερης και κριτικής σκέψης. Οπως γράφει στο κείμενό του «Πολιτική κατά λογοτεχνίας» το σωστό είναι να αναγνωρίζεις την αξία ενός συγγραφέα όταν απολαμβάνεις τη γραφή, ακόμη κι αν διαφωνείς ριζικά μαζί του. Οι πολιτικοί αναγνωρίζουν μόνο κείμενα με τα οποία συμφωνούν. Πού χώρος για αισθητική απόλαυση!

Ο Οργουελ αποδέχεται την άποψη του Γκίλμπερτ Κιθ Τσέστερστον για τα «καλά κακά βιβλία». Αυτά είναι εκείνα τα βιβλία που αν και δεν είναι αριστουργήματα θα διαβάζονται πάντα, ενώ κάποια αριστουργήματα ξεχνιόνται γρήγορα. Ως παράδειγμα τέτοιου καλού κακού βιβλίου δίνει το «Η καλύβα του μπαρμπα-Θωμά». Μετά απ’ όλα αυτά είναι αυτονόητο που δεν συμφωνεί καθόλου με αυτούς που δεν διαβάζουν ποτέ μυθιστορήματα. Οχι μόνο δεν συμφωνεί, αλλά και υποστηρίζει πως με «δεδομένο ότι το μυθιστόρημα αξίζει να σωθεί και ότι προκειμένου να το σώσεις πρέπει να πείσεις ευφυή άτομα να το πάρουν στα σοβαρά» (σ. 64). Η λογοτεχνία είναι και δημοκρατία, γι’ αυτό και δεν μπορεί να επιβιώσει σε συνθήκες ολοκληρωτισμού, σε συνθήκες όπου το άτομο παύει να υπάρχει ή παύει να έχει την ψευδαίσθηση ότι είναι αυτόνομο. Ως υποστηρικτής του δημοκρατικού σοσιαλισμού και βλέποντας πως οι κοινωνίες οδηγούνται σε κεντρικά διευθυνόμενες οικονομίες προειδοποιεί πως η εξαφάνιση της οικονομικής ελευθερίας θα έχει αντίκτυπο και στη διανοητική ελευθερία. Σε μια τέτοια όμως ατμόσφαιρα δεν μπορεί ν’ αναπνέει η λογοτεχνία. «Αν ο ολοκληρωτισμός γίνει παγκόσμιος και μόνιμος, αυτό που γνωρίζαμε ως λογοτεχνία θα τελειώσει» (σ. 240). Το μίσος του κατά του ολοκληρωτισμού αναβλύζει και στο κείμενό του με τίτλο «Μερικές αλήθειες για την Ισπανία». Εκεί τονίζει πως η μάχη δεν είναι μόνο ανάμεσα στη δημοκρατική ισπανική κυβέρνηση και τους Φαλαγγίτες του Φράνκο, αλλά και μέσα στην ισπανική κυβέρνηση ανάμεσα σ’ αυτούς που επιδιώκουν τη συνέχιση της Επανάστασης και εκείνους που τη φοβούνται περισσότερο και από τον Φράνκο. «Η κυβέρνηση, αν και ανησυχεί αρκετά μη τυχόν ηττηθεί από τον Φράνκο, ενδιαφέρεται ακόμα περισσότερο να αναιρέσει τις αλλαγές που έφερε μαζί του το ξέσπασμα του πολέμου» (σ. 83). Ετσι τολμά να υποστηρίξει, παρά την κατακραυγή άλλων διανοούμενων της εποχής, πως ο κομμουνισμός ήταν αυτή τη στιγμή μια αντεπαναστατική δύναμη. Λιγότερο βαθιά, ίσως και λόγω της απόστασής του από τα γεγονότα, είναι η προσέγγιση του πολωνικού ζητήματος μετά τον πόλεμο αλλά και του ελληνικού Εμφυλίου και του ΕΑΜ.

Για τον αγγλικό λαό

Βαθιά αντιεθνικιστής δεν διστάζει σ’ ένα υπέροχο κείμενό του με τίτλο «Ο αγγλικός λαός» να ασκήσει κριτική στα ελαττώματα του αγγλικού λαού, αλλά και να τονίσει τις αρετές του. Εδώ αναλύει τις πηγές του αγγλικού ιμπεριαλιστικού χαρακτήρα αλλά και της αγγλικής πολιτικής μετριοπάθειας. Φαίνεται πως η ιμπεριαλιστική επέκταση της Νήσου επέβαλλε μια μετριοπαθή εσωτερική ζωή. «Η εντυπωσιακή και – με τα σύγχρονα κριτήρια – πιο αυθεντική ποιότητα των Αγγλων είναι η συνήθειά τους να μη σκοτώνουν ο ένας τον άλλον… Η Αγγλία είναι η μοναδική χώρα στην Ευρώπη στην οποία η εσωτερική πολιτική διεξάγεται με έναν λίγο-πολύ ανθρώπινο κι ευγενικό τρόπο» (σ. 372). Η Αγγλία είναι η μόνη χώρα στην οποία οι επαναστατικές αλλαγές μπορούν να γίνουν χωρίς αιματοχυσία. Εκείνο όμως που υπάρχει και εκεί, όπως και στην υπόλοιπη Ευρώπη, είναι ο αντισημιτισμός.

«Γενναιόδωρη οργή» ονομάζει τη στάση του Οργουελ στο περιεκτικό επίμετρό του ο Σταύρος Ζουμπουλάκης. Δεν υπάρχει καλύτερη διατύπωση τού τι εκπροσωπεί ο Οργουελ. Τελικά αυτός όπως λέει και ο τίτλος ενός από τα ανθολογούμενα κείμενα είναι ο συγγραφέας όλων όσα βρίσκονται «Μπροστά στη μύτη μας» και δεν τα βλέπουμε, ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο. Αν και θα κινδύνευε αυτή η βιβλιοκρισία να απορριφθεί από τον Οργουελ ως μόνο εγκωμιαστική, τολμώ να υποστηρίξω πως τέτοια βιβλία μάς κάνουν πιο πλούσιους σε ιδέες και φαντασία. Και μην ξεχνάμε: Είτε συμφωνούμε είτε διαφωνούμε, προσφέρουν αισθητική απόλαυση. Προσωπικά πάντως συμφωνώ.

{1BSYG}Τζορτζ Οργουελ{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ο,τι μου {LF}κάνει κέφι{CR}Δοκίμια για {LF}τη λογοτεχνία {LF}και την πολιτική{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Οδυσσέας Πάππος. Επίμετρο: Σταύρος Ζουμπουλάκης.{CR}Εκδόσεις Μεταίχμιο, σελ. 592{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 18,80 ευρ{4BTIM}ώ