Ο δυσανάγνωστος πόλεμος

Kάθε πόλεμος είναι παγκόσμιος πόλεμος. Κυρίως λόγω της ανάπτυξης των μέσων μαζικής επικοινωνίας και των social. Ετσι δεν υπάρχει ακριβώς ο «πόλεμος», αλλά η μιντιακή εμπέδωσή του. Συνήθως η γεωπολιτική σύγκρουση εκμεταλλεύεται τοπικές συγκρούσεις, όταν δεν τις προκαλεί. Ομως το μεγάλο γεγονός είναι η διασπορά της πολεμικής πληροφορίας. Σήμερα έχει επικρατήσει η διατύπωση «πόλεμος δι’ αντιπροσώπων». Ομως και προηγούμενοι πόλεμοι, της Κορέας, του Βιετνάμ, του Αφγανιστάν, του Ιράκ, της Συρίας, η εμφύλια σύγκρουση στην Κούβα κ.λπ., ήταν μικροί «παγκόσμιοι» πόλεμοι, σε μεγάλο βαθμό, εξελισσόμενοι με αντιπροσώπους. Η σημερινή ανατριχιαστική συζήτηση για τον πυρηνικό κίνδυνο κατά τη σύγκρουση στην Ουκρανία ουσιαστικά αντηχεί αυτό που ενυπήρχε στις περισσότερες προηγούμενες συγκρούσεις. Βέβαια έχουν συμβεί (και συνεχίζουν) και φρικώδεις συγκρούσεις, σε μέρη όμως ελάσσονος ενδιαφέροντος για τις κυβερνήσεις του «αναπτυγμένου κόσμου». Στην Αφρική π.χ., που όμως δεν χωρούν στο μενού των ειδήσεων, ίσως γιατί, από προπαγανδιστικής απόψεως, δεν είναι τόσο αποδοτικές. Δεν εμπλέκονται άμεσα οι στρατηγικοί αντίπαλοι των μεγάλων χωρών, άρα δεν έχει κανείς να κερδίσει κάτι από την τηλεοπτική διακήρυξη του λυγμού του. Ας βυθιστούν στο αίμα οι ιθαγενείς. Αλλωστε ο οριενταλισμός δεν υποκαθιστά τον βαθύ δημοκρατικό ανθρωπισμό ή εξαντλείται στα καλογυρισμένα ντοκιμαντέρ και στις ανθρωπιστικές οργανώσεις.

Οσο επαναλαμβάνονται και αναπαρίστανται τα πολεμικά συμβάντα, τόσο δημιουργείται μια «αναίσθητη» εξοικείωση με αυτά, τόσο δηλαδή αποδυναμώνεται η προπαγανδιστική και πολιτική δραστικότητά τους. Και όσο ο πόλεμος συντείνει στην οικονομική κρίση, που μάλιστα αγγίζει τα νοικοκυριά και τους πολίτες ατομικά, τόσο χάνει τον «διεθνοπολιτικό» του χαρακτήρα, τόσο παύει να δημιουργεί εξεγερμένους ειρηνιστές. Ο βασικός, επιδραστικός μηχανισμός του πολεμικού γεγονότος δεν βρίσκεται μόνο στο πεδίο της μάχης, αλλά στο πεδίο των ταυτίσεων και της ενεργοποίησης συναισθηματικών και ιδεολογικών μηχανισμών στην πλευρά των θεατών του. Και εκεί η φτώχεια, η οικονομική πίεση λειτουργούν καταλυτικά. Η πολεμική ειδησεογραφία, ενώ στοχεύει στην ευαισθησία, συντελεί στην άμβλυνσή της. Λειτουργεί αντίστροφα. Στην πολιτική του «μετάφραση» στους θεατές, στους καταναλωτές του, ο πόλεμος αρχίζει να γίνεται το ισοδύναμο, αλλά όχι το αίτιο της φτώχειας. Η εκτόνωση των πολεμικών ντοκουμέντων, η συναισθηματική πίεση που ασκούν στους λήπτες, δεν εξελίσσεται, δεν ωριμάζει προς ένα αντιπολεμικό αίσθημα, αλλά προς ένα είδος γραμμικής και στενής οικονομικής αντίδρασης. Οι πολίτες αντιδρούν στον πόλεμο κυρίως ως προς τις επιπτώσεις του πάνω στην ποιότητα ζωής τους. Οικονομία, ενεργειακή φτώχεια κ.λπ. Το εξατομικευμένο οικονομικό δράμα, εκτός του ότι προκύπτει από απίστευτη αισχροκέρδεια, εν τέλει αποπολιτικοποιεί τον πόλεμο, απογυμνώνει ή πολυθρυμματίζει την ανθρωπιστική αντίδραση σ΄ αυτόν και φυσικά δεν ενεργοποιεί κανένα συμπαγές ειρηνιστικό κίνημα. Μύλος. Σ΄ αυτή την περιστροφή καθηλώνεται ο πολίτης, υπεκφεύγει, καταναλώνει μυθοπλαστικές κοινοτοπίες, ένα τηλεοπτικό παιχνίδι, κάνει ένα υστερικό διαδικτυακό «ζάπινγκ». Ο νέος (ευρωπαίος) πολίτης – καταναλωτής του γεωπολιτικού θεάματος είναι ακλόνητος στη μιντιακή προσήλωση και συγχρόνως αποσταθεροποιημένος στην ερμηνεία. Αν ολοκληρωθεί το δράμα με μη θερμαινόμενα σπίτια, με ελλείψεις σε τρόφιμα, με περιστολή των μετακινήσεων, με μια καραντίνα λόγω του κόστους της βενζίνης και όχι λόγω ιατρικής, τότε πού οδηγείται το πράγμα;

Η πολιτιστική απόληξη της δωδεκαετούς και πλέον κρίσης δεν είναι ακριβώς το έγκλημα, αλλά μια εγκληματογόνος πραγματικότητα μέσα στην οποία είναι σχεδόν αδύνατο να υπάρξει συγκίνηση για το ίδιο το πολεμικό έγκλημα.

Ο Δημήτρης Σεβαστάκης είναι ζωγράφος, καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, ΕΜΠ