«Οι εξαρτήσεις μας είναι βαθύτερες από τις ουσίες»

Επιστροφή σε κλειστό θέατρο με το «Ονειρο ενός γελοίου», ύστερα από την καλοκαιρινή περιοδεία, τη Δευτέρα 31 Οκτωβρίου στο θέατρο Κιβωτός. Τι σας οδήγησε σε αυτό;

Είναι από τα πιο σπουδαία έργα του Ντοστογέφσκι, κατά την άποψή μου. Αυτό το κείμενο είναι η ραχοκοκαλιά της σκέψης του, όπου καταλήγει ότι είναι μόνο μία η οδός: «αυτή που πρέπει να μιλάω, να γίνω ο μπεκετικός ομιλών». Δεν έχει άλλον δρόμο από το να επικοινωνεί την αλήθεια του. Φλέγεται, και αυτή η φωτιά κινητοποίησε κι εμάς (σ.σ.: τον Αρη Σερβετάλη και την ίδια). Με αυτό συνδεόμαστε. Αν δεν έρθει μια μεγάλη εσωτερική μετατόπιση, δεν φτάνουμε στο έργο που θα ανεβάσουμε. Αυτό θα πρέπει να αποτελεί αφετηρία προς τη δημιουργία.

Τι αποτέλεσε μοχλό για αυτή τη μετατόπισή σας;

Η κοινή συνθήκη – για όλους – του εγκλεισμού που βιώσαμε όλοι. Επρεπε να αναμοχλεύσουμε το μέσα μας.

Είχε κάποια επίδραση η αποχώρηση του συζύγου σας πέρυσι από την παράσταση; Αποτυπώθηκε στην καλοκαιρινή περιοδεία σας;

Αποτυπώθηκε στη δουλειά μας. Μπορώ να πω ότι ήταν ο δομικός λίθος της παράστασης που κάνουμε τώρα: η γελοιότητα ως σαλότητα. Γιατί μόνο ένας σαλός μπορεί να γίνει κύμβαλο για να μεταγγίσει την αλήθεια.

Ποια αλήθεια φωτίζει το έργο με το οποίο καταπιαστήκατε;

Αναλύει την ιστορία της ανθρωπότητας από την αρχή, αλλά υπογραμμίζει και την ευθύνη μας στο πέρασμα του χρόνου. Και αυτή η ευθύνη ξεκινά από τον πρώτο άνθρωπο μέχρι το σήμερα.

Ποιο σημείο σάς δυσκόλεψε, κυρίως ως προς τον τρόπο που θα το φέρετε στη σκηνή;

Ο ήρωας μετά την αυτοκτονία μπαίνει στο όνειρο. Μένει μόνος, κι εκείνη τη στιγμή ξεκινά η μεγάλη του διαδρομή μέσα στην ιστορία του χρόνου. Τότε, λέει, «πέρασε από μπροστά μου η εικόνα εκείνου του κοριτσιού». Συνειδητοποίησα ότι το κορίτσι ήταν ο οδηγός του στο πουργκατόριο (καθαρτήριο) μέχρι να τον ακουμπήσει στην αρχή του κόσμου: στον παράδεισο. Ηταν και ο άγγελός του γιατί εμφανίστηκε τη στιγμή που βρισκόταν στο ναδίρ. Ολοι εισπράττουμε βοήθεια τη στιγμή που πρέπει. Ολοι είμαστε φορείς του θαύματος. Η σκέψη να εμφανιστεί το κοριτσάκι στην παράσταση ήταν επιτακτική. Η αντίθετη περίπτωση θα δημιουργούσε ένα μεγάλο κενό.

Ηταν δική σας δηλαδή η πρωτοβουλία να παίξετε;

Ο Αρης μού το πρότεινε. Στην αρχή δεν αντέδρασα καλά, γιατί το να υπάρχω σκηνικά και να σκηνοθετώ είναι ένα δύσκολο εγχείρημα. Αισθανόμουν ότι δεν θα είχα την εποπτεία που θέλω. Μέρα με τη μέρα όμως υποχώρησε αυτή η σκέψη. Επίσης το να παίζω με τον Αρη, να τον ζω εκ των έσω, είναι κάτι καινούργιο.

Αλήθεια, πώς μπορείτε δεδομένης αυτής της νέας συνθήκης να επιβληθείτε; Μοιράζεστε μια καθημερινότητα. Πώς την ξεπερνάτε όταν εργάζεστε;

Είναι μια παλαίστρα – και τα δύο επίπεδα. Είμαστε όμως και οι δύο απολύτως ξεκάθαροι στο κομμάτι της συνεργασίας. Δεν υπάρχει άλλος δρόμος από το να οριστεί το πλαίσιο αυτό.

Ηταν δύσκολο;

Περισσότερο από άλλες φορές, γιατί είμαι μέσα στην παράσταση, όχι μόνο απ’ έξω. Επρεπε να αναγνωρίσω ποια είναι και η σκηνική σχέση μας. Ο Αρης είναι ερμηνευτική πυξίδα. Εμπιστεύομαι το βλέμμα του. Στα κομμάτια που μου αναλογούσαν στο έργο ήταν παρών. Η πιο δύσκολη κατάσταση για έναν ερμηνευτή θεωρώ – μετά από αυτή την εμπειρία – είναι να υπάρχει σε ένα μεταίχμιο. Η μεγαλύτερη πρόκληση είναι να εμφανιστεί ένα πρόσωπο το οποίο είναι υπαρκτό αλλά ταυτόχρονα δεν είναι. Γι’ αυτό και αποφάσισα να γίνει αυτή η μετάβαση της φωνής, η οποία διέπει από την αρχή μέχρι το τέλος τη γραμμή της παράστασης.

Αν έπρεπε να κρατήσετε μόνο ένα πράγμα, μια φράση από το έργο, ποια θα ήταν αυτή;

Είναι σαν να ανοίγεις μια λειψανοθήκη: τι μπορείς να κρατήσεις; Αισθάνομαι ότι το κείμενο αυτό είναι ιερό. Κάποια στιγμή κάθισα και σημείωσα μόνο αυτά που λέει το κορίτσι και διαπίστωσα ότι τροφοδοτεί ένα αέναο ερώτημα που συνδέεται βεβαίως και με τον ήρωα.

Το μεγαλύτερο μέρος των παραστάσεών σας περνάει από τα χέρια σας: σκηνοθετείτε, σκηνογραφείτε, έχετε μια γενική εποπτεία. Τι κινητοποίησε την καλλιτεχνική σας ανησυχία;

Πιστεύω ο θάνατος του μπαμπά όταν ήμουν 16 ετών. Μεγάλωσα σε ένα φυσιολογικό σπίτι στον Βύρωνα με αγάπη αλλά και με τη δυσκολία του θανάτου του στα 52 του χρόνια από έναν δύσκολο καρκίνο. Ηταν τρία χρόνια μαρτυρίου. Από τα 12 μέχρι τα 16 μου θυμάμαι όλα τα γεγονότα με λεπτομέρειες: μπορώ να τα διηγηθώ λεπτό προς λεπτό. Με εικόνες σκληρές. Αλλά όταν ένα παιδί βρίσκεται σε μια τόσο τρυφερή ηλικία, δεν αναγνωρίζει εύκολα τον πόνο, γιατί τον εντάσσει μέσα στην αγάπη που νιώθει για το πρόσωπο. Αισθανόμουν προστατευμένη μέσα σε αυτόν τον πόνο. Τώρα ξέρω ότι η χάρις του Θεού προστατεύει για να μην υποκύψει κανείς στο βάρος. Αυτά τα χρόνια όμως ήταν η προίκα μου. Με έκαναν αυτό που είμαι σήμερα αλλά και μου έδειξαν τον δρόμο της τέχνης. Ο πόνος άρχισε να δημιουργεί ένα μπούνκερ (σ.σ.: καταφύγιο) και εκεί άρχισα να ζωγραφίζω. Επειτα έφυγα για την Αγγλία θεωρώντας ότι θα μπορούσα να αποφύγω το παρελθόν.

Γιατί επιστρέψατε;

Δούλευα τρεις δουλειές για να ζήσω: το πρωί σε μια ομάδα που έκανε ανακαινίσεις, μετά για τρεις ώρες σε ένα βενζινάδικο όπου έβαζα βενζίνη και έπλενα αυτοκίνητα και το βράδυ σε ένα διάσημο μπαρ στο Σόχο. Συνειδητοποίησα ευτυχώς εγκαίρως – γιατί μπορεί να έχανα την ψυχή μου εκεί – ότι δεν μου κάνει αυτός ο τρόπος ζωής γιατί βασανιζόμουν. Εκείνο το καλοκαίρι συνάντησα και τον πνευματικό μου. Αυτό είναι το σημείο εσωτερικής μετατόπισης.

Από όλη αυτή τη διαδρομή το κομβικό σημείο ήταν ο θάνατος του πατέρα σας. Μπήκατε σε επικίνδυνους δρόμους;

Αναδύεται το χάος που μέχρι εκείνη τη στιγμή είχε τρόπους και μηχανισμούς να ελέγχεται. Είχε τοιχώματα και αυτό το χτύπημα έσπασε αυτό το κέλυφος. Αρα το χάος προϋπήρχε και θεωρώ ότι γι’ αυτό ως γονείς έχουμε μερίδιο ευθύνης. Γιατί δεν βοηθάμε τα παιδιά να τακτοποιήσουν το χάος. Για μένα ορισμός της ωρίμασης: διαχειρίζομαι το χάος μου.

Μέχρι να φτάσει κανείς αυτό το χάος, πώς ήταν η ζωή σας;

Μετά τον μπαμπά άρχισα να υπάρχω. Από την εφηβεία μέχρι να τελειώσω το σχολείο όλα ήταν ήσυχα. Επειτα μπήκα σε διαδικασίες που σχετίζονταν με διαφορετικών ειδών παρέες που είχαν ένα παραβατικό πρόσημο.

Φαντάζομαι ότι η παραβατικότητα αφορά τις ουσίες.

Ουσίες, αλκοόλ, αλλά δεν βυθίστηκα. Αλλοιώσεις υφίστανται, δεν αισθάνθηκα ότι βυθίζομαι χωρίς έξοδο. Είχα πάντα την αίσθηση του ορίου.

Πότε νιώσατε ότι θέλατε να ξεφύγετε ολοκληρωτικά;

Κατ’ αρχάς στις ουσίες και στην παραβατική περίοδο της ζωής μου δεν μπήκα γιατί οδηγήθηκα από την απώλεια του μπαμπά μου. Δεν ήταν αυτός ο λόγος. Προϋπήρχα ως ουσιομανής χωρίς να το ξέρω. Γιατί η νοοτροπία του πρεζάκια μάς διέπει και πριν από τις ουσίες. Είμαστε σε αυτό το πλαίσιο πριν ξεκινήσουμε τη χρήση. Οι εξαρτήσεις μας είναι πολύ βαθύτερες από τις ουσίες. Είμαστε εξαρτητικά όντα και εκτός ουσιών. Αυτές απλώς επικυρώνουν, επιβεβαιώνουν τη νοοτροπία. Ενας ισορροπημένος άνθρωπος δεν θα πέσει ποτέ στις ουσίες. Ευθύνονται κυρίως οι γονείς που δεν σχετίζονται με το βαθύτερο νόημα της αλήθειας και δημιουργούν παιδιά που υπάρχουν μέσα στο εξαρτητικό περιβάλλον της οικογένειας, μέχρι να κοπεί αυτός ο λώρος και να μπουν σε ένα νέο εξαρτητικό περιβάλλον.

Είναι γενναία αυτά που μου αφηγείστε. Η συνειδητοποίηση πότε ήρθε;

Οταν έπρεπε να πω την αλήθεια στη μάνα. Επρεπε να της αποδώσω την ευθύνη της. Τότε κατάλαβα πόσο εξαρτημένη είμαι από αυτήν, από το νήμα της οικογένειας. Ενα παιδί μπλέκει από τη στιγμή που δεν πληροί την προδιαγραφή που έχει θέσει η μάνα στο φαντασιακό. Αρα είμαστε αποτυχημένοι έτσι κι αλλιώς. Οταν επέστρεψα από την Αγγλία, ενεργοποιήθηκε ο μηχανισμός της σωτηρίας μου. Και αυτή την περίοδο έπρεπε να «πλύνω» και τη σχέση μου με τη μητέρα μου. Ετσι επικοινώνησα μαζί της όλα αυτά που έπρεπε να πω. Ειπώθηκαν όλα όσα έπρεπε να της πω. Μετά από αυτό το σημείο που αποδίδεις εκείνα που σε βασανίζουν, η ευθύνη είναι προσωπική.