Πώς οι Ιταλοί δεν κατάφεραν να διδαχθούν από το παρελθόν

Πώς φτάσαμε, ακριβώς έναν αιώνα μετά την άνοδο του Μουσολίνι στην εξουσία, να κερδίζει τις εκλογές στην Ιταλία ένα νεοφασιστικό κόμμα; Η κυβερνητική φθορά των υπόλοιπων κομμάτων, η «φρεσκάδα» της Τζόρτζια Μελόνι, αφήνουν την απάντηση μισή. Οι Ιταλοί, επιχειρεί να συμπληρώσει το κομμάτι που λείπει η γαλλογερμανίδα συγγραφέας Ζεραλντίν Σβαρτς μέσω της «Le Monde», κρύφτηκαν πίσω από το σκοτάδι των ναζιστικών εγκλημάτων ώστε να ξεχάσουν τα δικά τους κι έτσι απέτυχαν να διδαχθούν από το παρελθόν.

Ηδη από τη δεκαετία του 1970 εξέφραζε ανησυχία για την απουσία αυτού του αναγκαίου έργου μνήμης ο Πρίμο Λέβι, ο ιταλοεβραίος επιζώντας του Αουσβιτς που προσέφερε στην ανθρωπότητα το αριστουργηματικό «Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος». «Καθότι η σφαγή ξεκίνησε στη Γερμανία και όχι στην Ιταλία», είχε πει τότε στη Rai, «οι περισσότεροι Ιταλοί βρήκαν ένα εύκολο άλλοθι: δεν το κάναμε εμείς, εκείνοι το έκαναν». Ενώ στην πραγματικότητα, «εμείς το αρχίσαμε: ο ναζισμός στη Γερμανία ήταν η μετάσταση ενός όγκου εντοπισμένου στην Ιταλία».

Τα εγκλήματα του φασισμού είναι γνωστά και καταγεγραμμένα. Μπορεί το «εβραϊκό ζήτημα» να μην αποτελούσε προτεραιότητα για τη φασιστική Ιταλία, αυτή συνεργάστηκε όμως αναμφίβολα στο Ολοκαύτωμα. H εξωτερική πολιτική του Μουσολίνι ευθύνεται για σφαγές αμάχων και αιματοχυσίες στη Λιβύη, την Αιθιοπία, τη Γιουγκοσλαβία, την Ελλάδα. Οι φασίστες έστησαν εκατοντάδες στρατόπεδα συγκέντρωσης, στη Λιβύη, τα Βαλκάνια, την ίδια την Ιταλία, στέλνοντας εκεί δεκάδες χιλιάδες θύματα, κυρίως Σλάβους που ο «Ντούτσε» μισούσε. Ο Μουσολίνι ήταν ένας μεγαλομανής δικτάτορας που περιφρονούσε την ανθρώπινη ζωή. Στο όνομα του φασισμού, 240.000 στρατιώτες θυσιάστηκαν στο μέτωπο, 60.000 ιταλοί άμαχοι πέθαναν, η χώρα σπαράχτηκε από έναν ημι-εμφύλιο, πόλεις καταστράφηκαν από τους συμμαχικούς βομβαρδισμούς και ο πληθυσμός υπέστη την ταπείνωση και τη βία της γερμανικής κατοχής. Κι όμως, έλεγε ο Πρίμο Λέβι τη δεκαετία του 1970, σε αυτή τη χώρα, «πολύ λίγοι είναι ικανοί να ακολουθήσουν το νήμα που συνδέει τα ιταλικά φασιστικά τάγματα της δεκαετίας του 1920 με τα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης».

Μεταπολεμικά, τα αντιφασιστικά κόμματα που ίδρυσαν την ιταλική Δημοκρατία προτίμησαν να αποσιωπήσουν τα φασιστικά εγκλήματα ώστε να μη δώσουν αρνητική εικόνα της χώρας τους στη διάρκεια των ειρηνευτικών διαπραγματεύσεων. Από την πλευρά τους, οι Σύμμαχοι δεν επέβαλαν κάτι αντίστοιχο με τις δίκες της Νυρεμβέργης, φοβούμενοι μήπως ωφελήσει αυτό το ήδη ισχυρό Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα. Σχεδόν κανένας υψηλά ιστάμενος και εγκληματίας φασίστας δεν δικάστηκε, κανείς δεν εκδόθηκε στο εξωτερικό. Πολλοί επανεντάχθηκαν στον κρατικό μηχανισμό. Η χώρα μπόρεσε έτσι να κατασκευάσει έναν βολικό μύθο, που ο ιστορικός Αντζελο Ντελ Μπόκα βάφτισε «Italiani, brava gente»: ένας γενναίος λαός που δεν πείραζε ούτε μύγα, μόνο λιγάκι αφελής. Και κάπως έτσι, με τη βοήθεια πλειάδας ιταλών πολιτικών, έφτασε να αποδαιμονοποιηθεί, να ευτελιστεί ο φασισμός, και να βρίσκεται ένα βήμα από το παλάτσο Κίτζι μία πολιτικός που δεν υμνεί πια ανοιχτά τον Μουσολίνι, αλλά καθαγιάζει πάντα, όπως κι εκείνος, το προνόμιο της ανισότητας.