Ο Μουσολίνι ανέλαβε, δεν κατέλαβε την εξουσία

«Ο φασισμός είχε καταλάβει το κράτος πολύ πριν από την είσοδο των Μελανοχιτώνων στη Ρώμη. Η εξέγερση απλώς ανέτρεψε την κυβέρνηση». Με τις γραμμές αυτές στην «Τεχνική του πραξικοπήματος», που εκδόθηκε στη Γαλλία το 1931, ο Κούρτσιο Μαλαπάρτε αναπαράγει την επίσημη φασιστική εκδοχή για την ανάρρηση του Μουσολίνι στην εξουσία. Ο ίδιος ο συγγραφέας φέρεται να ήταν μεταξύ των Μελανοχιτώνων που βάδισαν προς τη Ρώμη στα τέλη Οκτωβρίου του 1922.

Από τις αρχές του 1922, οι squadristi, οι γνωστοί Μελανοχίτωνες, μέλη των παραστρατιωτικών ομάδων του Εθνικού Φασιστικού Κόμματος του Μπενίτο Μουσολίνι, σπέρνουν τον τρόμο στην Ιταλία. Πυρπολούν γραφεία εφημερίδων και συνδικαλιστικών οργανώσεων χωρίς σοβαρή αντίσταση από τις Αρχές. Τον Μάρτιο καταλαμβάνουν την Φεράρα και την Μπολόνια, τον Ιούλιο την Κρεμόνα και την Ραβέννα. Και δεν κρύβουν τον τελικό τους στόχο. Την είσοδο στη Ρώμη, που θα σημάνει και την κατάληψη της εξουσίας.

Στις 24 Οκτωβρίου, στο ετήσιο συνέδριό τους στη Νάπολι, ο Μουσολίνι διατάσσει τους Μελανοχίτωνες να συγκροτήσουν ομάδες που θα συνέκλιναν στην πρωτεύουσα. Ο ίδιος πάντως προτιμά την ασφάλεια των γραφείων της εφημερίδας του στο Μιλάνο. Τα ελβετικά σύνορα είναι κοντά, αν τα πράγματα πάρουν άσχημη τροπή.

Από τον Φεβρουάριο του 1922, στη Ρώμη ουσιαστικά δεν υπάρχει κυβέρνηση. Ο πρωθυπουργός Luigi Facta έχει χάσει την εμπιστοσύνη της Βουλής και παραμένει στη θέση του μέχρι τον σχηματισμό νέου κυβερνητικού σχήματος. Με τη σύμφωνη γνώμη του βασιλιά Βίκτωρα Εμμανουήλ Γ’, ενισχύει στις 27 Οκτωβρίου τη φρουρά της πόλης με πέντε τάγματα αλπινιστών, διατάσσει την αστυνομία να σταματήσει σε πέντε διαφορετικά σημεία τις αμαξοστοιχίες που μεταφέρουν τους Μελανοχίτωνες και εξετάζει την κήρυξη στρατιωτικού νόμου.

Τους συρμούς που μεταφέρουν 20.000 squadristi σταματούν τετρακόσιοι αστυνομικοί. Μόλις 9.000 Μελανοχίτωνες, παρά τις μεταγενέστερες διογκώσεις του αριθμού τους, κατορθώνουν να περάσουν τα σημεία ελέγχου ή να συνεχίσουν πεζή και φτάνουν, το πρωί της 28ης Οκτωβρίου 1922, στις πύλες της Ρώμης. Πεινασμένοι και διψασμένοι, με πρόχειρες και ανομοιόμορφες στολές, δεν είναι παρά μια καρικατούρα της πειθαρχημένης στρατιάς που προπαγάνδιζε ο αρχηγός τους. «Είτε στην αρχαία είτε στη σύγχρονη Ιστορία, δεν υπήρχε ποτέ απόπειρα κατάληψης της Ρώμης που να απέτυχε εξαρχής και με τόσο αξιοθρήνητο τρόπο» συνόψισε αργότερα ο γερμανός ιστορικός του φασισμού Martin Broszat.

Στη Ρώμη, ο βασιλιάς υπαναχωρεί την τελευταία στιγμή από την κήρυξη στρατιωτικού νόμου που προτείνει ο πρωθυπουργός. Ο αναθαρρημένος Μουσολίνι φτάνει στην πόλη το πρωί της 30ής Οκτωβρίου, έχοντας ταξιδέψει με τη νυχτερινή αμαξοστοιχία από το Μιλάνο. Παρουσιάζεται στον βασιλιά με μια παράταιρη στολή («Μεγαλειότατε, συγχωρήστε με για τη στολή, έρχομαι από το πεδίο της μάχης» είναι το χονδροειδές ψέμα του) και του αποσπά την ανάθεση της πρωθυπουργίας. Τελικά, στις 31 Οκτωβρίου, δέκα χιλιάδες Μελανοχίτωνες παρελαύνουν επιδεικτικά στους δρόμους της Ρώμης, προκαλούν αιματηρά επεισόδια και το ίδιο βράδυ, κατά διαταγή του Μουσολίνι, αναχωρούν με πενήντα ειδικά τρένα.

Η πορεία προς τη Ρώμη δεν ήταν τελικά παρά μια γιγαντιαία μπλόφα του Μουσολίνι που πέτυχε. Θέτοντας τον μονάρχη ενώπιον του λεπτού διλήμματος να αντιτάξει βία στους Μελανοχίτωνες, με βέβαιη έκβαση την αιματοχυσία, ή να του εμπιστευθεί την κυβέρνηση, ο Ντούτσε εκβίασε την άνοδό του στην εξουσία.

Στον σημερινό παρατηρητή, οι φασίστες της πορείας προς τη Ρώμη θυμίζουν μάλλον φιγούρες μεταπολεμικής ταινίας του Μάριο Μονιτσέλι: τους «Γενναίους του Μπρανκαλεόνε» ή τον Ούγκο Τονιάτσι και τους καταγέλαστους επίδοξους πραξικοπηματίες από το «Θέλουμε τους Συνταγματάρχες». Μετά την επικράτησή τους, όμως, η πορεία προς τη Ρώμη πήρε περίοπτη θέση στη φασιστική μυθολογία ως «Πορεία των Μαρτύρων». Το 1927 ο Μουσολίνι εισήγαγε αναδρομικά νέο ημερολόγιο, που άρχιζε στις 27 Οκτωβρίου 1922.

Η μυθοποίηση της πορείας προς τη Ρώμη συσκοτίζει την ουσία της. Ο Μουσολίνι ανέλαβε, δεν κατέλαβε την εξουσία. Και μάλιστα με τήρηση των τύπων της συνταγματικής νομιμότητας. Η εκ των υστέρων προσπάθειά του να δώσει στην πορεία της Ρώμης την εικόνα προνουντσιαμέντου δεν υπαγορεύεται, όπως προσφυώς επισημαίνει ο γάλλος ιστορικός Pierre Milza, μόνο από τη λατρεία του Μουσολίνι για θεατρικότητα, αλλά και από την ανάγκη να παρουσιαστεί ως σωτήρας της Ιταλίας από τον μπολσεβικισμό.

Η άνοδος του φασισμού στην εξουσία δεν ήταν επομένως, συνεχίζει ο Milza, η κατάληξη της ηρωικής επιβολής του στους θιασώτες της δημοκρατίας και τους κομμουνιστές. Υπήρξε, αντιθέτως, αποτέλεσμα της χρόνιας πολιτικής κρίσης, με την αδυναμία προσαρμογής του πολιτικού συστήματος στις δυσκολίες που έθετε, ήδη από τις αρχές της ενοποίησής της, η οικονομική και κοινωνική εξέλιξη της Ιταλίας, τις οποίες ήρθε να παροξύνει ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος.

Η Ρώμη δεν κατακτήθηκε με τη ρώμη κάποιων πανίσχυρων λεγεώνων που, κατά τη φαντασίωση του Μουσολίνι, διέσχισαν τον Ρουβίκωνα. Αλλά με ένα ετερόκλητο πλήθος που εκμεταλλεύθηκε τις φοβίες του βασιλιά και την πολιτική αστάθεια για να δώσει θανάσιμο πλήγμα στη δημοκρατία. Η γελοιότητα του νέου καθεστώτος εκδηλώθηκε πριν ακόμη αυτό εδραιωθεί. Η τραγικότητά του έμελλε να ξεδιπλωθεί αργότερα, επί είκοσι τρία συνεχή χρόνια, από τη Ρώμη μέχρι την Αιθιοπία και τις στέπες της Ρωσίας μέχρι τις ιταλικές πόλεις κατά την απελευθέρωση της χώρας από τους Συμμάχους. Οπως την περιγράφει αριστοτεχνικά στο «Καπούτ» και το «Δέρμα», μετά τον πόλεμο, πάλι ο Κούρτσιο Μαλαπάρτε. Αποστρεφόμενος πλέον τη νεανική του στράτευση, μεταστρεφόμενος στον κομμουνισμό και στρεφόμενος στην Καθολική Εκκλησία.

Ο Δημήτρης Αντωνίου είναι ιστορικός, διδάκτορας της École des Hautes Études en Sciences Sociales του Παρισιού